Murakkab efirlar – Yog‘lar
Murakkab efirlar
Murakkab efirlar karbon kislotalarda gidroksil (-OH) ga -OR bog'lash orqali olinadi. Murakkab efirlarning IUPAC nomenklaturasida kislorod atomiga (-ORda) biriktirilgan alkil birinchi bo'lib nomlanadi. Efirni hosil boʻlgan karbon kislota nomidagi kislotasi qoʻshimchasi oʻrniga -oat qoʻshimchasini qoʻllash orqali yasaladi.
Karbon kislotalar va uglerod soni bir xil bo'lgan murakkab efirlar bir xil formulaga ega va bir-birining funktsional guruh izomerlaridir. Propan kislotasi va metil etanoat birikmalarining formulasi C3H6O2 bilan belgilanadi, ammo ularning tuzilish formulalari boshqacha.
Murakkab efirlar ko'plab mevalarni tarkibida uchraydigan birikmalardir. Masalan, bananning o'ziga xos hidi n-pentil asetat, apelsinning xushbo'yligi esa n-oktil asetat molekulalariga bog'liq.
Murakkab efirlar olinishi
Murakkab efirlar karbon kislota molekulasi va spirt molekulasi reaksiyaga kirishishidan olinadi. Bu reaksiyada efir molekulasi bilan birga suv molekulasi hosil bo'ladi. Bunday reaksiyalar eterifikatsiyareaksiyalari deb ataladi. Esterifikatsiya reaksiyalari H2SO4 yoki HCl bilan katalizlangan muvozanat reaksiyalaridir. Masalan, etil asetat olish uchun sirka kislotasi va etanolni reaksiyaga kiritish kerak.
- Esterifikatsiya reaktsiyasining alohida holati bu efirlarning spirtlar, karbon kislotalar yoki boshqa efirlar bilan transesterifikatsiya reaktsiyasi:
R¹COOR² + R³OH → R¹COOR³ + R2OH
R¹COOR² + R³ COOH → R³ COOR² + R¹COOH
R¹COOR² + R³ COOR4 → R¹COOR² + R³ COOR²
- Kislota tuzlarining alkilgalogenidlar bilan reaksiyasidan:
RCOOMe + R¹Hal→ RCOOR¹ + MeHal
- Karbon kislotalarning alkenlarga kislota katalizi sharoitida qo'shilishi (shu jumladan Lyuis kislotalari ):
RCOOH + R¹CH=CHR2 → RCOOCHR¹CH2R2
- Nitrillarning kislotalar ishtirokida alkogollizi:
RCN + H+ → RC =NH
RC+=NH+R¹OH → RC(OR¹)=N+H₂
RC(OR¹)=NH2 + H2O → RCOOR¹+ NH₂
Fizik xossalari
Murakkab efirlarning eng oddiy vakillari suvdan yengil, xushbo‘y hidli, uchuvchan suyuqliklardir.
Quyi kislotalarning metil va etil murakkab efirlarining suyuqlanish va qaynash temperaturalari dastlabki karbon kislotalarning suyuqlanish va qaynash temperaturasidan nisbatan past bo‘ladi (1-jadval).
| Formulasi | R | Nomi | Suyuqlanish temperaturasi, °C | Qaynash temperaturasi, °C | Solishtirma massasi, d420 |
| HCOOR | — CH3 | Metilformiat | —99,0 | 31,8 | 0,975 |
| — C2H5 | Etilformiat | —78,9 | 54,3 | 0,923 | |
| CH3COOR | — CH3 | Metil asetat | —98,1 | 57,0 | 0,934 |
| — C2H5 | Etil asetat | —83,4 | 72,2 | 0,901 | |
| — C3H7 | n-propil asetat | —92,5 | 101,6 | 0,887 | |
| — C4H9 | n-butil asetat | —76,8 | 126,5 | 0,882 | |
| — C5H11 | Izoamilasetat | —78,5 | 139,5 | 0,870 | |
| CH3CH2COOR | — CH3 | Metil propionat | —87,5 | 80,6 | 0,915 |
| — C2H5 | Etil propionat | —73,9 | 99,1 | 0,888 |
Murakkab efirlar ayrim vakillari va ishlatilishi
Murakkab efirlar lanolin, asal mumi va balzam kabi tabiiy moddalar tarkibida mavjud.
Lanolin - junli hayvonlarning yog' bezlaridan ularni iqlim va atrof-muhit sharoitlaridan himoya qilish uchun chiqariladigan mumsimon modda. Ayniqsa, qo'y junidan ishlab chiqarilgan lanolin kosmetika sohasida shaxsiy parvarishlash vositalarida (masalan, terini parvarish qilish vositalari, lab bo'yog'i, yuz kremi) ishlatiladi. Bundan tashqari, lanolin ba'zi tijorat mahsulotlarida, masalan, moylash, zang inhibitori va poyafzal uchun lak kabilarda ishlatiladi.
Asal mumi asalarilar tomonidan asal qoliplarini yasash uchun ajratiladigan yumshoq, sariq va mumsimon moddadir. Asal mumi shunchaki asalarilar tomonidan tabiiy ravishda ishlab chiqarilgan modda emas.
Qo‘y junidan olingan lanolin sanoatda sun'iy ravishda ham ishlab chiqarilishi mumkin. U mog'orni olib tashlash, sham va haykal yasashda qo'llaniladi, chunki u oson shakllanadi. Asal mumi oziq-ovqat sanoatida ba'zi oziq-ovqatlarning buzilishini oldini olish va bu oziq-ovqatlarni namlikdan himoya qilish uchun ishlatiladi. Asal mumi ba'zi oziq-ovqat mahsulotlarida oziq-ovqat qo'shimchasi sifatida ham qo'llaniladi(oziq-ovqat kodi, E901).
Balzam efirlar, karbon kislota va alkogolli birikmalarni o'z ichiga olgan qatronlarning bir turidir. Ba'zi o'simliklardan olingan balzam organizm uchun efir moylarini eritish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, balzam kosmetika sanoatida va saqich ishlab chiqarishda qo'llaniladi.
Efirlar sun'iy shirinlashtiruvchiva parfyumeriya ishlab chiqarishda qo'llaniladi, chunki ular xushbo'y va shirin moddalardir. efirlar bundan tashqari, bo'yoq, lak va ba'zi plastik materiallarni eritishga yordam beradi. Misol uchun, etil asetat bo'yoq va yopishtiruvchi moddalarda erituvchi va suyultiruvchi sifatida ishlaydi. Qandolatchilik va parfyumeriya sanoatida qo‘llaniladigan etil asetat ham tirnoq bo‘yog‘ini tozalash uchun ishlatiladigan asetonga aralashtiriladi.