2026-yilgi kimyo Nobel mukofoti

Bir-biriga juda o‘xshash ikkita molekulani tasavvur qiling. Ularning atomlari ham, kimyoviy formulasi ham bir xil. Ammo bittasi ikkinchisining xuddi ko‘zgudagi tasviri kabi joylashgan.

Oddiy qaraganda buning katta farqi yo‘qdek tuyuladi. Inson organizmi uchun esa farq juda katta bo‘lishi mumkin.

Aynan molekulalarning mana shu “chap” va “o‘ng” shakllarini tushunishga yordam bergan tadqiqotlar 2026-yilgi kimyo bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.

Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi 7-oktabr kuni fransuz kimyogari Anri B. Kagan (Henri B. Kagan) va yapon olimi Kenso Soaini mukofot laureatlari deb e’lon qildi.

Nobel qo‘mitasining rasmiy ta’rifiga ko‘ra, mukofot ularga “asimmetrik organik sintezda nochiziqli effektlar va avtokatalizni kashf etgani uchun” berildi.

Bu murakkab jumla ortida aslida juda qiziq savol yashiringan:

Nega tirik tabiat molekulalarning ikki ko‘zgu variantidan asosan bittasini tanlagan?

Chap va o‘ng qo‘lingizga qarang

Molekulalarning ko‘zgu tasvirini tushunishning eng oson usuli — o‘z qo‘llarimizga qarash.

Chap va o‘ng qo‘l bir-biriga juda o‘xshaydi. Barmoqlar soni, shakli va joylashuvi bir xil. Ammo chap qo‘lni qanday aylantirmang, uni o‘ng qo‘lning ustiga aynan tushira olmaysiz.

Molekulalarda ham shunga o‘xshash holat mavjud.

Bir xil atomlardan tashkil topgan ayrim molekulalar ikkita fazoviy shaklda uchraydi. Ular bir-birining ko‘zgudagi tasviri bo‘ladi, lekin ularni aylantirib bir-biriga to‘liq moslashtirib bo‘lmaydi.

Kimyoda bunday xususiyat xirallik, ikkita ko‘zgu shakli esa enantiomerlar deb ataladi.

Nobel qo‘mitasi bu hodisani ham chap va o‘ng qo‘l bilan taqqoslaydi.

Nega buning ahamiyati katta?

Chunki inson organizmining o‘zi ham xirallikka juda sezgir.

Fermentlar, oqsillar, retseptorlar va boshqa biologik tuzilmalar uch o‘lchamli shaklga ega. Shu sabab molekulaning bir ko‘zgu shakli organizmdagi ma’lum retseptorga juda yaxshi mos kelishi, uning ikkinchi shakli esa umuman boshqa tarzda ta’sir qilishi mumkin.

Bu ayniqsa dori ishlab chiqarishda muhim.

Dori tarkibidagi kerakli molekulaning bir shakli asosiy terapevtik ta’sirni berishi mumkin, boshqa shaklining faolligi esa ancha past yoki boshqacha bo‘lishi mumkin.

Shuning uchun zamonaviy kimyogarlar uchun shunchaki kerakli molekulani sintez qilish yetarli emas.

Ko‘pincha uning aynan kerakli “chap” yoki “o‘ng” shaklini olish ham talab qilinadi.

Tabiatda esa g‘alati holat bor

Bu masalaning yanada qiziq tomoni tirik organizmlarda ko‘rinadi.

Nazariy jihatdan tabiat ikkala ko‘zgu shaklidan ham foydalanishi mumkin edi.

Ammo hayot bir tomonni aniq afzal ko‘radi.

Masalan, oqsillarimizni tashkil qiladigan aminokislotalar deyarli faqat bitta xirallikdagi shaklda ishlatiladi. DNK va RNK tarkibidagi shakarlar esa qarama-qarshi yo‘nalishdagi muayyan shaklga ega.

Bu hodisa gomoxirallik — homochirality deyiladi.

Savol esa shunday:

Agar dastlab “chap” va “o‘ng” molekulalarning hosil bo‘lish ehtimoli teng bo‘lgan bo‘lsa, qanday qilib hayot bittasini tanlab oldi?

Kimyogarlar bu muammo ustida bir asrdan ortiq vaqt bosh qotirib kelgan.

Anri Kagan nimani aniqladi?

Anri Kagan asimmetrik kataliz sohasining asosiy olimlaridan biri hisoblanadi.

Kimyoda katalizator reaksiyani tezlashtiradi. Asimmetrik katalizda esa undan ham qiyin vazifa bajariladi: reaksiyani ikki ko‘zgu mahsulotidan bittasini ko‘proq hosil qilishga yo‘naltirish kerak.

Kagan tadqiqotlari davomida qiziqarli hodisani aniqladi.

Ba’zi reaksiyalarda katalizatordagi kichik xirallik farqi mahsulotda xuddi shunday kichik farq bermaydi. Aksincha, ta’sir kutilganidan ancha kuchli bo‘lishi mumkin.

Bu nochiziqli effekt deb ataladi.

Oddiy misol bilan aytganda, boshlanishdagi juda kichik ustunlik keyinchalik ancha katta farqqa aylanishi mumkin.

Kaganning bu ishlari kimyogarlarga reaksiyalar qanday qilib bitta molekulyar yo‘nalishni kuchliroq tanlashini tushunishga yordam berdi.

Kenso Soai yanada g‘alati reaksiyani topdi

Keyinchalik Kenso Soai bu muammoning yana bir muhim qismini ochdi.

U asimmetrik avtokatalitik reaksiyani namoyish etdi.

Avtokataliz degani reaksiyada hosil bo‘lgan mahsulotning o‘zi keyingi xuddi shu reaksiyani tezlashtira boshlashi demakdir.

Tasavvur qiling, dastlab 50 foiz “chap” va 50 foiz “o‘ng” molekula hosil bo‘lishi mumkin.

Tasodif tufayli boshlanishida “chap” variant juda oz miqdorda ko‘proq paydo bo‘ldi.

Soai reaksiyasida ana shu kichik ustunlik o‘zini kuchaytirishi mumkin. “Chap” mahsulot ko‘paygan sari yana “chap” mahsulot hosil bo‘lishiga yordam beradi.

Farq asta-sekin kattalashadi.

Natijada boshida deyarli sezilmaydigan nomutanosiblik oxir-oqibat bir ko‘zgu shaklining katta ustunligiga aylanishi mumkin.

Xuddi qor uyumiga o‘xshaydi

Jarayonni qor uyumining tog‘dan pastga tushishiga o‘xshatish mumkin.

Boshlanishida juda kichik harakat mavjud.

Ammo u davom etgan sari yangi qorlarni o‘ziga qo‘shib oladi va tobora kattalashadi.

Soai topgan kimyoviy tizimda ham dastlabki juda kichik molekulyar farq reaksiya davomida o‘zini kuchaytiradi.

Aynan shu mexanizm hayotning molekulyar “chap” yoki “o‘ng” yo‘nalishlardan bittasiga qanday o‘tgan bo‘lishi mumkinligini tushuntirish uchun muhim model yaratdi.

Bu hayot Yerda aynan mana shu reaksiya tufayli paydo bo‘lganini anglatmaydi.

Ammo tajriba kimyoviy tizimda juda kichik tasodifiy xirallik farqi qanday qilib o‘z-o‘zidan ulkan ustunlikka aylanishi mumkinligini ko‘rsatdi.

Nobel qo‘mitasi Kagan va Soai ishlari bir asrdan ortiq davom etgan molekulyar asimmetriya jumboqiga muhim yechim berganini ta’kidladi.

Buning dorilarga qanday aloqasi bor?

Inson tanasi molekulalarning uch o‘lchamli shakliga sezgir bo‘lgani sabab dori ishlab chiqarishda xirallikni nazorat qilish juda muhim.

Bir ko‘zgu shakli retseptorga kalit kabi mos tushishi mumkin. Ikkinchi shakl esa unga yomonroq mos keladi yoki boshqa biologik ta’sir ko‘rsatadi.

Shu sabab farmatsevtik kimyoda kerakli enantiomerni imkon qadar aniq va samarali sintez qilish katta ahamiyatga ega.

Kagan va boshqa asimmetrik kataliz tadqiqotchilarining ishlari kimyogarlarga aynan kerakli molekulyar shaklni tanlab olish uchun kuchli usullar berdi.

Soai tadqiqotlari esa xirallik qanday paydo bo‘lishi va kuchayishini fundamental darajada tushunishga yordam berdi.

Bugungi ko‘plab zamonaviy dori vositalarini yaratishda molekulaning uch o‘lchamli shaklini nazorat qilish oddiy kimyoviy formulani bilish kabi muhim.

Demak, bir xil molekulaning biri dori, boshqasi zahar bo‘ladimi?

Ba’zida ikki enantiomer organizmda sezilarli darajada boshqacha ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Lekin buni barcha dorilar uchun “biri foydali, ikkinchisi zahar” shaklida umumlashtirish noto‘g‘ri.

Ayrim dorilarda ikkala shakl ham faol bo‘ladi. Boshqalarida bittasi kuchliroq ishlaydi. Yana boshqa holatlarda ular organizmda bir-biriga aylanishi ham mumkin.

Muhim jihati shuki, fazodagi juda kichik farq biologik ta’sirni o‘zgartirishi mumkin.

Shuning uchun kimyogarlar dori molekulasining nafaqat tarkibini, balki atomlar fazoda qanday joylashganini ham qat’iy nazorat qiladi.

Bu kashfiyot hayotning kelib chiqishini tushuntirdimi?

To‘liq emas.

Hayot nima sababdan aynan bugungi xirallikni tanlagani hanuz fundamental ilmiy savol.

Yerda hayot paydo bo‘lishidan oldin qaysi molekulalar mavjud bo‘lgani, dastlabki kichik asimmetriya qayerdan paydo bo‘lgani va u qanday qilib butun biologik tizimga tarqalgani bo‘yicha turli nazariyalar mavjud.

Kagan va Soai ishlari esa eng muhim savollardan biriga javob beradi:

Juda kichik dastlabki farq qanday qilib deyarli to‘liq bir tomonlama tizimga aylanishi mumkin?

Laboratoriyada bunday mexanizm ishlashi mumkinligi ko‘rsatildi.

Shu sabab tadqiqotlar faqat organik sintez yoki dori ishlab chiqarish uchun emas, balki hayotning kimyoviy kelib chiqishini o‘rganish uchun ham qiziq.

12 million kronalik mukofot

2026-yilgi kimyo Nobel mukofotining umumiy qiymati 12 million Shvetsiya kronasi bo‘lib, Anri Kagan va Kenso Soai mukofotni o‘zaro bo‘lishadi.

Mukofotning o‘zi ikki olimning birgina tajribasiga emas, o‘nlab yillar davomida kimyogarlarning molekulalarning fazoviy tuzilishini tushunishiga bergan hissasiga e’tirofdir.

Kaganning ishlari kimyoviy reaksiyani kerakli tomonga burish mumkinligini chuqurroq tushunishga yordam berdi.

Soai esa kichik molekulyar nomutanosiblik o‘z-o‘zini kuchaytirib, deyarli bir tomonlama tizimga aylanishi mumkinligini amalda ko‘rsatdi.

Kichik farq, ulkan oqibat

Chap va o‘ng qo‘limiz o‘rtasidagi farq kundalik hayotda oddiy ko‘rinishi mumkin.

Molekulalar dunyosida esa aynan shunday farq dori organizmga qanday ta’sir qilishini, ferment qaysi molekulani taniy olishini va hatto tirik tabiatning asosiy qurilish bloklari qanday shaklda bo‘lishini belgilashi mumkin.

2026-yilgi kimyo Nobel mukofotining eng qiziqarli tomoni ham shunda.

U juda murakkab kimyoviy reaksiyalar ortida nihoyatda sodda tuyuladigan savol borligini yana bir bor ko‘rsatdi:

Nega hayot chap va o‘ng imkoniyatlardan faqat bittasini tanladi?

Anri Kagan va Kenso Soaining tadqiqotlari bu jumboqning muhim qismini ochib berdi. Va shu bilan birga, atomlarning fazoda bir necha angstromga boshqacha joylashishi ham biologiyada nihoyatda katta oqibatlarga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatdi.