Surma haqida malumot

Surma kimyoviy xususiyatiga ko'ra turli xil mahsulotlarda ishlatilishi mumkin bo'lgan elementdir. Qadim zamonlardan beri surma foydalib kelishadi, ammo zaharli hisoblanadi.

Surma
← Azot | Kadmiy  →
Oddiy moddaning ko’rinishi Kumush-oq rangli metalloid
Atom xossalari
Nomi, belgi, raqami ——————-→ Surma / Stibium (Sb), 51
Atom massasi ——————-→ 121.760 m.a.b. (g/mol)
Elektron konfiguratsiyasi ——————-→ [Kr] 4d10 5s2 5p3
Atom radiusi ——————-→ 159 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radius ——————-→ 140 pm
Ion radiusi ——————-→ (+5e)62 (−3e)245  pm
Elektrmanfiyligi ——————-→ 2.05 (poling shkalasi bo‘yicha)
Oksidlanish darajasi ——————-→ 5, 3, −3
Ionlanish energiyasi ——————-→  833,3   kJ/mol; (8.64 eV)
Oddiy moddaning termodinamik xususiyatlari
Termodinamik faza ——————-→ Qattiq modda
Zichlik ( n.sh. da ) ——————-→ 6.691 g / sm³
Erish harorati ——————-→ 903,9 K
Qaynatish harorati ——————-→ 1908 K
Molyar issiqlikgi ——————-→ 25.2  kJ/(K∙mol);
Molyar hajmi ——————-→ 18.4 mol/sm3;
Oddiy moddaning kristall panjarasi
Panjara tuzilishi ——————-→ trigonal
Panjara parametrlari ——————-→ ahex=4,307;  chex=11,27
Boshqa xususiyatlar
Issiqlik o’tkazuvchanligi ——————-→ (300 K) 24,43 Vt / (m · K)
CAS raqami ——————-→  7440-36-0

Tarixiy nomi bilan surma yoki stibium nomlanadi. Miloddan avvalgi 3000 yillarga oid tarixga ega amfoter metall element. Motsartni o'ldirgan modda ekanligi da'vo qilinmoqda. Hatto mish-mishlarga ko'ra, Nyuton tortishish kuchidan ko'proq surma bilan qiziqqan. Ushbu da'volarni isbotlash qiyin bo'lsa-da, zaharli bo'lgan surma ko'plab mahsulotlarda gugurtdan tortib o'qgacha, o'yinchoqlardan batareyalarga qadar ishlatiladigan juda muhim element ekanligi ma'lum. Ilgari, ayollar ko'zlarini silash uchun surma ishlatganlar. Hozirgi kunda bu ba'zi dorilarda uning xususiyatlaridan foydalanadigan metalloiddir.

Uning tarixi

Surmani ishlatish miloddan avvalgi 3100 yillarga borib taqaladi. O'sha paytda ko'zni bo'yash uchun tarkibida surma bo'lgan minerallar ishlatilgan. Miloddan avvalgi 3000 yillarda Misrda olib borilgan arxeologik qazishma paytida vazadan surma qoplama topilgan. 5000 yillik vaza tarkibida Parijdagi Luvr muzeyida namoyish etilgan surma mavjud. Surma 16-asrda topilgan.

Italiyalik metallurg Vannoccio Biringuccio 1540 yilda surmaning kimyoviy xossalari haqida maqola chop etdi. 1604 yilda nemis rohib va alkimyogar Basil Valentino o'zi nashr etgan alkimyo kitobida surmaning toksik xususiyatlarini eslatib o'tdi. Biroq, ushbu kitobning haqiqiy muallifi nemis tuz ishlab chiqaruvchisi Yoxann Tolde bo'lganligi taxmin qilinmoqda. Bir necha yil o'tgach, 1707 yilda frantsuz kimyogari Nikola Lemeri surmaga oid kitobni nashr etdi va uning xususiyatlari haqida batafsilroq va kengroq ma'lumot berdi. Lemeri tadqiqotlari surma va uning birikmalarining birinchi ilmiy tavsifi sifatida qaraladi.

Surma bilan bog'liq ba'zi sanalar quyidagicha:

• Qadimgi Misr va arab mamlakatlaridagi ayollar qoshlarini bo'yash uchun "ishqalanuvchi tosh" sifatida tarkibida surma bo'lgan (antimon oltingugurt) dan foydalanganlar.
• 1892 yilda Herbert Gladstoun tomonidan o'tkazilgan konferentsiyada antimonni badiiy mahsulotlarda uning yumshoq va mo'rt xususiyatlarini eslatib foydalanish mumkinligi aytib o'tilgan edi.
• 30-yillarda Xitoyning Guychjou shahrida surma yordamida qisqa vaqt ichida tangalar yasalgan.
• Surmaning tarixiy nomi lotincha "stibium". Shu sababli ham uning belgisi "Sb" dir. Surma nomi va ramzi Yons Yakob Berzeliusdir tomonidan berilgan. Uning yunoncha nomi "yolg'iz emas" yoki "yolg'izlikka qarshi" degan ma'noni anglatuvchi "antimonos" so'zidir.

Fizik va kimyoviy xossalari

Surmaning kimyoviy belgisi "Sb" dir. Bu elementlar jadvalining 5-A guruhida. Bu atom raqami 51, atom og'irligi 121,76, zichligi 6,7 bo'lgan qattiq yarim metalldir. Bu metall va metallmas xususiyatlarga ega bo'lgan metalloiddir. Qattiqligining qiymati 3-3,5 gacha. Uning erish nuqtasi 630 °C, qaynash harorati 1587 °C. U kumush-oq rangli, yaltiroq, mo'rt metall. Issiqlik va elektr o'tkazuvchanligi yaxshi emas. Uning kristalli tuzilishi oddiy uchburchakdir.

Rangli metallar orasida surma quruq havo ta'sir qilmaydi. Nam havoda yorqinligini yo'qotadi. Bunga xona haroratida havo ta'sir qilmaydi; ammo, qizdirilganda u yonadi va kuchli oq tutun chiqaradi. Korroziyaga chidamliligi yuqori. Bunga sovuq va suyultirilgan kislotalar ta'sir qilmaydi. Issiq konsentrlangan sulfat kislota ta'sir qiladi. U oltin suvda osongina eriydi. Suyultirilgan va konsentrlangan nitrat kislotalarda eriydi. Yupqa kukunli shakl issiq konsentrlangan xlor kislotasi bilan reaksiyaga kirishadi. Suvda eriydigan surma birikmalari mishyak kabi zaharli hisoblanadi. Qo'rg'oshin va qalayga surma qo'shilsa, u qattiqlashadi.

sulfat kislotasida surma (III) sulfatga aylantirib oltingugurt dioksidi chiqadi:

2 Sb + 6 H₂SO₄ → 6 H₂O + 3 SO₂ + Sb₂(SO₄)₃

nitrat kislotada  surma kislotaga aylantiradi:

Sb + 5 HNO₃ → H₂O + 5 NO₂ + H₃SbO₄

Surma shoxlar arog'ida  eriydi:

3 Sb  + 15 HCl  + 5 HNO₃  → 10 H₂O + 5 NO + 3 SbCl₅ 

Surma galogenlar bilan osonlikcha reaksiyaga kirishadi:

2 Sb + 3 I₂ → 2 SbI₃

Tabiatda erkin shaklda kamdan-kam uchraydi. Yer po'stlog'ida 0,2 dan 0,5 milliongacha surma bor. Odatda surma sulfidli birikma sifatida uchraydi. Eng muhim va tejamli surma mineral - antimonit yoki stibnit. Antimonit metall ishlab chiqarishda va xom ashyo sifatida ishlatiladigan eng tejamkor mineral hisoblanadi. U oson eriydi va tarkibidagi begona moddalardan osonlikcha ajralib chiqadi. Surma minerallari ko'pincha vismut va mishyak minerallari bilan birga uchraydi. Tabiatda 150 ga yaqin mineral tarkibida surma mavjud. Surma o'z ichiga olgan asosiy minerallar: senarmat, servitit, valentinit, kermesit, livingstonit, tetraedrit, jamesonit, burnoiddir.

Minerallardan surma olish uchun gazlashtirish va qaytarish, to'g'ridan-to'g'ri elektroliz, elektrolit, tozalash va boshlang'ich kabi turli xil usullardan foydalanish mumkin. Yulduzli usulda eritilgan suyuq surma sovutilganda uning yuzasi yulduzga o'xshash shaklga ega bo'ladi. Shu sababli bu usul "yulduzlar reytingi" deb nomlanadi.

U tabiatda ikkita tabiiy izotop aralashmasi sifatida uchraydi. Ushbu izotoplar; Surma-121 (57,36%), Surma-123 (42,64%). Atom massasi soni 103 dan 140 gacha bo'lgan 35 ta radioaktiv izotop ham mavjud. Uning 3 ta allotrop shakli bor, sariq, qora yoki kulrang va metall surmasi.

Olinishi

Surmani olishning asosiy usuli - sulfidli rudalarni kuydirish, so'ngra oksidni ko'mir bilan qaytarishdir:

2 Sb₂S₃ + 9 O₂ → 6 SO₂ + 2 Sb₂O₃

Sb₂O₃ + 3 C → 3 CO + 2 Sb

Surmaning ishlatishi

Surma qotishmalari va birikmalari tibbiyotdan tortib to sanoatgacha bo'lgan ko'plab sohalarda ishlab chiqarilgan mahsulotning xom ashyosi hisoblanadi. Bu sanoat tomonidan metall qotishmalarida va tibbiyot sektori tomonidan organik birikmalarda ishlatiladigan elementlardan biridir. Tibbiy ekspektoran tibbiyotda surma tarkibiga ega. O'q-dorilarni ishlab chiqarishda ham ishlatilishi mumkin bo'lgan surma keramika va shisha sanoatida rang berish dasturlarida rol o'ynaydigan element hisoblanadi. Bundan tashqari, bu batareyalarning xomashyosi. Sulfidlar va surma oksidlari sanoatda ham keng qo'llaniladi. Surma pentasulfit shinalar ishlab chiqarishda vulkanizatsiya qiluvchi vosita sifatida ishlatiladi. Surma sulfidi o'q-dorilar va yong'inga qarshi vositalarda samarali moddadir. Surma trioksidi plastik, metall qoplamalar, keramika, emal va bo'yoq ishlab chiqarishda qo'llaniladi. Surma oksidi kimyo sanoatidagi muhim moddalar qatoriga kiradi. Harflarni bosib chiqarishda ishlatiladigan qo'rg'oshin-qalay qotishmasiga qo'shiladigan surma, harflarning o'tkir qirrali va qattiq bo'lishini ta'minlaydi. Qalay va mis qotishmalari mashina detallari va piston podshipniklarini ishlab chiqarishda ham qo'llaniladi. Qalay-surma qotishmasi bilan juda kuchli va kislotalarga chidamli bo'ladi.

Surma, birikmalar va qotishmalar ishlatiladigan ba'zi mahsulotlar: yarimo'tkazgichlar, termoelektr asboblari, akkumulyatorlar, bosmaxona xatlari, harbiy texnika, gugurt, rezina, mato bo'yoqlari, po'lat buyumlar, pigmentlar, iz qoldiruvchi o'q, to'qimachilik mahsulotlari, mash'alalar, o'q, elektr kabel qoplamalari, diodlar, infraqizil detektorlar, tormoz astarlari, batareyalar, tayoqchalar, o'yinchoqlar.

Surma nima

• Suyuq surmani muzlatganda, sirtdagi metall kristalllanib, o'rtada yulduz yoki fernsga o'xshash shakl hosil qiladi.
• Surmaga odamlar orasida temirning buzilishi, minadigan tosh (gritstone) kabi nomlar berilgan.
• Gugurt boshidagi qizil moddasi surma pentasulfiddir.
• Ta'kidlanishicha, Nyuton surma haqida tortishish kuchidan ko'ra ko'proq tadqiqotlar olib borgan. Nyuton surma haqida yuzlab sahifalar maqolalar yozgani ta'kidlangan.
• Mozart yuqori isitma bilan kurashish uchun ishlatgan ortiqcha surma tufayli vafot etganligi haqida mish-mishlar tarqaldi.
• Surma va uning ko'plab aralashmalari zaharli hisoblanadi. Surma trioksidi - bu nafas olganda zaharlanishni keltirib chiqaradigan kukun. Aloqada bo'lgan terini bezovta qilishi mumkin.
• Surma ta'sirida o'pka kasalliklari, yurak muammolari, diareya, kuchli qusish va oshqozon yarasi kabi jiddiy sog'liq muammolari paydo bo'ladi.

Qaysi mamlakatlar zaxirasiga ega

Mamlakat	Zaxira	%
Xitoy	950,000	51.88
Rossiya	350,000	19.12
Boliviya	310,000	16.93
Tojikiston	50,000	2.73
Janubiy Afrika	21000	1.15
Boshqalar (Kanada / Avstraliya)	150,000	8.19
Dunyoda jami	1.831.000	100.0

Hisob-kitoblarga ko'ra, dunyodagi jami surma zaxirasi 5 million tonna atrofida. Asosiy zaxira 3-4 million tonnani tashkil etadi. Xitoy va Rossiyadagi surma zaxiralari butun dunyo zaxiralarining 60 foizini tashkil qiladi. Surma zahirasi eng ko'p bo'lgan mamlakatlar ; Xitoy, Rossiya, Boliviya, Yaponiya, Janubiy Afrika, Meksika va Avstraliya. Eng yirik surma ishlab chiqarish Xitoyning Xunan mintaqasida ishlab chiqarilgan. Dunyo bo'ylab surma ishlab chiqarishning taxminan 75 foizi ushbu mintaqada ishlab chiqariladi. Xitoy surma ishlab chiqarishda; Keyingi o'rinlarni Rossiya, Tojikiston, Boliviya va Avstraliya egallamoqda. Dunyoda yillik surma ishlab chiqarish taxminan 50 ming tonnani tashkil etadi.