Grinyar reaksiyasi – Magniyorganik birikmalar

Magniy-organik birikmalar Grinyar reaksiyasi bo‘yicha galoid alkillaming suvsiz efirdagi eritmasiga Mg metali qo‘shib olinad:

RX +Mg → R-MgX

Hosil bo‘lgan modda Grinyar reaktivi deyiladi.
Tarkibida harakatchan H atomlari bo'lgan moddalardan spirtlar, suv, aminlar magniy-organik birikmalar bilan o‘rin almashish reaksiyasiga kirishadi va alkanlar hosil bo‘ladi:

HOH+R-MgX → R-H + HO-MgX

C₂H₅OH + R-MgX → R-H + C₂H₅O-MgX

CH₃-NHH + R-MgX → R-H + CH₃-NH-MgX

Agar reaksiya uchun CH₃Mgl olinsa, CH₄ metan gazi hosil bo‘ladi.
Grinyar reaktivi qo‘shbog‘li va uchbogrii birikmalar bilan reaksiyaga kirishadi.

R-CO-R +R-MgX → R₃C-OMgX magniy alkoksid

R-GN +R-MgX → R₂C=N-MgX magniy iminat

O=C=O + R-MgX → R-COOMgX karbon kislota magniyli tuzi

Alyuminiy-organik birikmalar litiy yoki magniy-organik birikmalar asosida olinadi: 3R-Li + AlCl₃ → R₃Al + 3LiCl

K.Sigler reaksiyasi

ЗСН₂=СH₂ + Al +1,5H₂ → (C₂H₅)₃Al

V.Seyze reaksiyasi

CH₂=CH₂ + 2PdCl₂→ (C₂H₄PdCl₂)₂

Kremniv-organik birikmalardan SiH₄ va Si₂H₆ tuzilishiga kora alkanlarga oxshash, lekin xossalari farq qiladi.

4Mg + SiO₂ → 2MgO + SiMg₂

SiMg₂+4HCl → SiH₄ + 2MgCl₂

SiH₄ + 2H₂O → SiO₂+4H₂

SiH₄ + Cl₂ → SiH₃Cl + HCl

SiH₃Cl + Cl₂ → SiH₂Cl₂ + HCl

Alkilsilanlar va ulaming galogenli birikmalarini olish uchun yuqori haroratda Si va Cu aralashmasidan o‘tkaziladi:

CH₃C1 → CH₃SiCl₃ + (CH₃)₂SiCl₂ + (CH₃)₃SiCl + (CH₃)₄Si

Fosfor va mishyakli organik birikmalar:

R-NH₂ amin

R-PH₂ fosfin

R-AsH₂ arsin

CH₃PH + HCl → CH3PH3Cl

Arbuzov reaksiyasi

(C₂H₅O)₃P + CH₃I → (C₂H₅O)₂-P-CH₃ + C₂H₅I

Mishyak ham fosfor kabi birikmalar hosil qiladi. Fosfor va mishyakning organik birikmalari kuchli biologik aktiv moddalardir.

Masalan:

(CH₃)₂PO-CH(OH)-CCl₃ xlorofos

(C₂H₅O)₂PS-O-C₆H₄-NO₂ tiofos

Stovarsol nomli mishyakli birikma uyqu kasalligini davolashda ishlatiladigan preparatdir.