Asetonitril haqida

Asetonitril nima?

Asetonitril — vodorod sianid (hydrogen cyanide) tarkibidagi vodorod (H) metil guruhi (-CH₃) bilan almashgan nitrildir.

Asetonitril uchuvchan organik birikma hisoblanadi. U sianometan yoki metankarbonitril deb ham ataladi. Asetonitrilning kimyoviy formulasi C₂H₃N.

Sianometan rangsiz, tiniq suyuqlik bo‘lib, aromatik hidga ega. Uning alangalanish harorati (flash point) 5.55°C ga teng va zichligi suvnikiga qaraganda pastroq. Uning bug‘lari esa havoga nisbatan zichroq bo‘ladi. Metankarbonitril yonuvchi, bir oz shirin ta’mga ega bo‘lib, suvda oson eriydi. U qutbli aprotik erituvchi (polar aprotic solvent) sifatida xizmat qiladi va alifatik nitril hisoblanadi.

Asetonitrilning tuzilishi (C₂H₃N)

Asetonitrilning tuzilishi – (C2H3N)

Asetonitrilning xossalari – C₂H₃N

Asetonitril	C2H3N
Asetonitrilning molekulyar massasi	41.053 g/mol
Asetonitrilning zichligi	0.786 g/cm3
Asetonitrilning erish harorati	−46 dan −44 °C gacha
Asetonitrilning qaynash harorati	81.3 dan 82.1 °C gacha

Asetonitrilning kimyoviy xossalari (C₂H₃N)

1. Konsentrlangan HCl bilan reaksiyasi

Asetonitril sovuq konsentrlangan HCl da qisman gidrolizlanganda atsetamid hosil bo‘ladi. To‘liq gidrolizlanganda esa karboksil kislota hosil qiladi.

2. Fenilmagniy bromid bilan reaksiyasi

Nitrillar Grinyar reaktivi (Grignard reagent) bilan reaksiyaga kirishib ketonlar hosil qiladi. RC≡N tuzilishli nitrillar Grinyar reaktivlari yoki organolitiy reaktivlari bilan reaksiyaga kirishib ketonlar beradi. Kuchli nukleofil xususiyatga ega organometall reaktivlar C≡N bog‘iga aldegidlar va ketonlarda kuzatiladigan jarayonga o‘xshash tarzda qo‘shiladi.

Asetonitrilning qo‘llanilishi (C₂H₃N)

• Asetonitril uglevodorodlarni ajratib olish jarayonida erituvchi sifatida ishlatiladi.
• U o‘simlik moylaridan yog‘ kislotalarini ajratishda qo‘llaniladi.
• Atirlar tayyorlashda ishlatiladi.
• Sun’iy farmatsevtik mahsulotlar ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi.
• Rezina ishlab chiqarishda ishlatiladi.
• Misni tozalash va ajratib olishda qo‘llaniladi.
• Elektrokimyoviy elementlarda erituvchi sifatida ishlatiladi.

Asetonitrilni olish

U akrilonitril ishlab chiqarish jarayonida qo‘shimcha mahsulot sifatida olinadi. Shuningdek, ammiak va uglerod monoksid aralashmalarini gidrogenlash yoki atsetamidni suvsizlantirish orqali ham sintez qilinishi mumkin.

Sog‘liq uchun xavflari

Bu birikma teri orqali so‘rilganda zaharli hisoblanadi. U juda oson alangalanadi va yong‘in vaqtida zaharli gazlar yoki tutun ajratadi. Sianometanning havo yoki bug‘ aralashmalari portlovchi xususiyatga ega. U kuchli oksidlovchi modda bilan aloqaga kirishganda portlashi mumkin. Qizdirilganda bosim oshishi tufayli yorilib ketishi mumkin. Kuchli darajadagi ta’sirlanish terida toshmalar, alahsirash, falajlik, tirnashish, ong chalkashishi va tirishishlarni keltirib chiqarishi mumkin.

Ko‘p beriladigan savollar (FAQ)

Q1

Asetonitril nima maqsadda ishlatiladi?

Asetonitril dori vositalari, atirlar, rezina buyumlar, pestitsidlar, batareyalar va akril tirnoq bo‘yoqlarini ketkazuvchi vositalar ishlab chiqarishda ishlatiladi. Bundan tashqari, u o‘simlik va hayvon yog‘laridan yog‘ kislotalarini ajratib olishda ham qo‘llaniladi.

Q2

Nima uchun asetonitril yaxshi erituvchi hisoblanadi?

Asetonitril eruvchanlik xususiyatiga ko‘ra spirtlarga taqqoslanadigan darajada kuchli qutbli erituvchidir. Spirtlar kabi u vodorod bog‘larining donori emas, biroq vodorod bog‘larini kuchli qabul qiluvchidir. Asetonitrildagi azotning asoslik xossasi ancha kuchsiz, ammo shu jihatdan u piridinga o‘xshash tarzda juda nukleofil bo‘lishi mumkin.

Q3

Asetonitril metanolga qaraganda qutbliligi yuqoriroqmi?

Metanol qutbli-protik erituvchi, asetonitril esa qutbli aprotik erituvchi bo‘lib, dipol momenti kattaroqdir.

Q4

Asetonitril kuchli asosmi?

NaOH yoki KOH kabi kuchli suvli asos ishtirokida organik sintezda keng qo‘llaniladigan erituvchi bo‘lgan asetonitril gidrolizlanishi mumkin, bu esa nazoratdan chiqadigan reaksiyaga olib kelishi ehtimoli bor.

Q5

Atseton va asetonitril bir xil moddalarmi?

Asetonitril ham, atseton ham organik birikmalar hisoblanadi, biroq ularning kimyoviy tuzilishi hamda fizik va kimyoviy xossalari turlicha. Asetonitril nitril birikmasi bo‘lsa, atseton ketondir.