SPIRTLAR, FENOLLAR VA EFIRLARNING TASNIFI

Spirtlar, fenollar va efirlar organik birikmalar sinflari bo‘lib, ular sanoatning ko‘plab tarmoqlarida hamda maishiy maqsadlarda keng qo‘llaniladi.

• To‘yingan uglerod atomi gidroksil guruhiga (-OH) bog‘langanda spirt hosil bo‘ladi.
• Benzol molekulasidagi vodorod atomining o‘rnini -OH guruhi egallaganda fenol hosil bo‘ladi.
• Kislorod atomi ikkita alkil yoki aril guruhiga bog‘langanda efir hosil bo‘ladi.

Ushbu bo‘limda spirtlar, fenollar va efirlarning qanday tasniflanishini ko‘rib chiqamiz.

Spirtlarning tasnifi

Molekula tarkibiga birikkan gidroksil guruhlari soniga qarab spirtlar uch turga bo‘linadi.

• Bir atomli spirtlar: tarkibida bitta -OH guruhi bo‘ladi. Masalan, CH₃CH₂OH.
• Ikki atomli spirtlar: tarkibida ikkita -OH guruhi bo‘ladi. Masalan, 1,2-etandiol.
• Uch atomli spirtlar: tarkibida uchta -OH guruhi bo‘ladi. Masalan, 1,2,3-propantriol.

-OH guruhi bilan bog‘langan uglerod atomiga bevosita birikkan uglerod atomlari soniga qarab spirtlar uch turga bo‘linadi.

• Birlamchi spirtlar: -OH guruhi birikkan uglerod atomiga bitta uglerod atomi bevosita bog‘langan bo‘ladi.
• Ikkilamchi spirtlar: -OH guruhi birikkan uglerod atomiga ikkita uglerod atomi bevosita bog‘langan bo‘ladi.
• Uchlamchi spirtlar: -OH guruhi birikkan uglerod atomiga uchta uglerod atomi bevosita bog‘langan bo‘ladi.

Fenollarning tasnifi

Molekula tarkibiga birikkan gidroksil guruhlari soniga qarab fenollar uch turga bo‘linadi.

• Bir atomli fenollar: tarkibida bitta -OH guruhi bo‘ladi.
• Ikki atomli fenollar: tarkibida ikkita -OH guruhi bo‘ladi. Ular orto-, meta- yoki para-hosilalar ko‘rinishida uchrashi mumkin.
• Uch atomli fenollar: tarkibida uchta -OH guruhi bo‘ladi.

Efirlarning tasnifi

Efir tarkibidagi kislorod atomiga birikkan alkil yoki aril guruhlarining turiga qarab efirlar ikki turga bo‘linadi.

• Simmetrik efir: oddiy efir deb ham ataladi. Kislorod atomining har ikki tomoniga birikkan alkil yoki aril guruhlari bir xil bo‘ladi. Masalan, CH₃OCH₃, C₂H₅OC₂H₅ va boshqalar.
• Nosimmetrik efir: aralash efir deb ham ataladi. Kislorod atomining ikki tomoniga birikkan alkil yoki aril guruhlari bir-biridan farq qiladi. Masalan, CH₃OC₂H₅, C₂H₅OC₆H₅ va boshqalar.

Ko‘p beriladigan savollar

1-savol

Spirtlar va fenollar qanday tasniflanadi?

Funksional guruhlar soniga qarab spirtlar va fenollar bir atomli, ikki atomli, uch atomli yoki ko‘p atomli turlarga bo‘linadi. Bir atomli spirtlar va fenollar tarkibida bitta -OH guruhi, ikki atomlilar tarkibida ikkita -OH guruhi, uch atomlilar tarkibida esa uchta -OH guruhi bo‘ladi.

2-savol

Spirt va efir nima?

Efirlar va spirtlarning tuzilishi suv molekulasining tuzilishiga o‘xshaydi. Spirt molekulasida suv tarkibidagi bitta vodorod atomi alkil guruhi bilan almashadi. Efir molekulasida esa suv tarkibidagi ikkala vodorod atomi ham alkil yoki aril guruhlari bilan almashgan bo‘ladi.

3-savol

Efirlar qanday maqsadlarda ishlatiladi?

Efirlar jarrohlik amaliyotlarida anestetik vosita sifatida, sovituvchi modda sifatida hamda Grinyar reagentlari bilan olib boriladigan reaksiyalarda inert erituvchi sifatida qo‘llaniladi.

4-savol

Oddiy efir nima?

Kislorod atomining ikki tomoniga birikkan alkil yoki aril guruhlari bir xil bo‘lgan efir oddiy efir deb ataladi.

5-savol

Spirt yoki fenolning qaysi biri suvda yaxshiroq eriydi?

Spirtlar ham, fenollar ham suv molekulalari bilan vodorod bog‘lari hosil qilganligi sababli suvda eriydi. Biroq fenol tarkibida benzol halqasi, ya’ni kattaroq uglevodorod qismi mavjud bo‘lganligi sababli uning suvda eruvchanligi spirtlarnikiga qaraganda pastroq.