Selen haqida malumotlar Inson organizmidagi roli

Selen haqida malumotlar

Selen-atom nomeri 34 bo'lgan kimyoviy element. Kimyoviy elementlarning davriy jadvalining 16 guruhida (davriy tizimning eski qisqa shakli VI guruhining asosiy kichik guruhida yoki VIA guruhida joylashgan) jadvalning to'rtinchi davrida joylashgan. Atom massasi 78,971 m.a.b. Se belgisi bilan belgilanadi (lotin tilidan. Selenium). Mo'rt, singanda yaldiroq kulrang metall (barqaror va barqaror allotropik shakilga ega , beqaror shakl — qizil rangli). Halkogenlar guruhiga kiradi.

Selen
←  Bariy | Bor  →
Oddiy moddaning ko’rinishi Yumshoq, kumushdek oq metall
Atom xossalari
Nomi, belgi, raqami ——————-→ Selen / Selenium (Se), 34
Atom massasi ——————-→ 78,96 m.a.b. (g/mol);
Elektron konfiguratsiyasi ——————-→ [Ar] 4s2 3d10 4p4, 1s22s22p63s23p64s23d104p4
Atom radiusi ——————-→ 140 pm
Kimyoviy xossalari
Kovalent radius ——————-→ 116  pm
Ion radiusi ——————-→ (+6e) 42 (-2e) 198 pm;
Elektrmanfiyligi ——————-→ 2.55 (poling shkalasi bo‘yicha);
Oksidlanish darajasi ——————-→ −2, 0, +4, +6
Ionlanish energiyasi ——————-→ 940,4 kJ/mol; (9.45 eV);
Oddiy moddaning termodinamik xususiyatlari
Zichlik ( n.sh. da ) ——————-→ 4.79 g/sm3;
Erish harorati ——————-→ 490 K;
Qaynatish harorati ——————-→ 958,1 K;
Solishtirma erish issiqligi ——————-→ 5.23 kJ/mol;
Solishtirma buglanish issiqligi ——————-→59.7 kJ/mol;
Molyar issiqlikgi ——————-→25.4 kJ/(K∙mol);
Molyar hajmi ——————-→16.5 mol/sm3;
Oddiy moddaning kristall panjarasi
Panjara tuzilishi ——————-→ Geksagonal
Panjara parametrlari ——————-→ a=4,364; c=4,959 Å
Boshqa xususiyatlar
Issiqlik o’tkazuvchanligi ——————-→ 300 K) 0,52 Vt/(m·K);
CAS raqami ——————-→7782-49-2

Nomining kelib chiqishi

Nomi yunon tilidan olingan: Σελήνη – Oy. Element shunday nomlanishiga sababu kimyoviy jihatdan unga o'xshash tellurning sherigi hisoblanadi.

Tabiatda tarqalishi

Yer qobig'idagi selen miqdori 500 mg / t ni tashkil qiladi. Yer qobig'idagi selen geokimyosining asosiy xususiyatlari uning ion radiusi oltingugurtning ion radiusiga yaqinligi bilan belgilanadi. Selen 37 ta mineral hosil qiladi, ular orasida ashavalit FeSe, klaustalit PbSe, tirmannit HgSe, guanahuatit Bi₂(Se, S) ₃ , chastit CoSe ₂ , platina PbBi ₂ (S, Se) ₃ , ular sulfitlar bilan birga keng tarqalgandir. Selen tug'ma holida kamdan-kam uchrayd. Selen ishlab chiqarishda sulfid konlari katta sanoat ahamiyatiga ega. Sulfidlarda selen miqdori 7 dan 110 g / t gacha . Dengiz suvidagi selen konsentratsiyasi 0,4 mg / l ni tashkil qiladi. Kavkaz mineral suvida selen miqdori 110 mkg / l bo'ladi.

Olinishi

Selen kumush selenid shaklida bo'lgan mis elektrolitlar shlamidan sezilarli miqdorda selen olinadi.

Yuqori darajadagi selenni past darajadagi texnik selenni kislorod oqimida 500-550 ° C darajasida yoqish va hosil bo'lgan selen dioksidini 320-350 ° C darajasida sublimatsiya qilish orqali olish mumkin. Selen dioksidi distillangan suvda eritiladi. Keyin H₂SeO₃ ni oltingugurt dioksidi bilan qaytarib olinadi:

SeO₂ + H₂O → H₂SeO₃,

H₂SeO₃ + 2SО₂ + H₂O → Se + 2H₂SО₄.

Kimyoviy xossalari

Selen oltingugurtning analogidir va -2 (H₂Se), +4 (SeO2) va +6 (H 2 SeO 4 ) oksidlanish darajalarini namoyish etadi . Biroq, oltingugurtdan farqli o'laroq, selen birikmalari oksidlanish darajasida + 6-kuchli oksidlovchi moddalar va selen (-2) birikmalari tegishli oltingugurt birikmalariga qaraganda ancha kuchli kamaytiruvchi moddalardir.
Selen oltingugurtga qaraganda ancha kam kimyoviy faoldir. Shunday qilib, oltingugurtdan farqli o'laroq, selen o'z-o'zidan havoda yonmaydi.
Selenni oksidlash faqat qo'shimcha isitish bilan amalga oshirilishi mumkin, u asta-sekin ko'k olov bilan yonib, SeO2 dioksidga aylanadi. Ishqoriy metallar bilan selen (juda tez) reaksiyaga kirishadi, faqat erigan vaqtida.

Se + O₂ → 2SeO

Se + 2H₂SO₄ → 2SeO + 2SO₂ + 2H₂0

Selenidlarni hosil qiladi:

Se + 2K→ K₂Se

Galogenlar bilan xona haroratida reaksiyaga kirishadi:

2Se + 5F₂ → SeF₄ + SeF₆
Se + 2Cl₂ →SeCl₄
3Se + 3Br₂ → Se2Br₂ + SeBr₄

Ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi:

3Se + 6NaOH → Na₂SeO₃ + 2Na₂Se + 3H₂O

Biologik roli

Selen selenotsistein aminokislota shaklidagi ba'zi oqsillarning faol markazlarining bir qismidir . Selen hayot uchun zarur bo'lgan mikroelement , ammo birikmalarning aksariyati o'rtacha konsentrasiyalarda ham juda zaharli ( selenli vodorod , selen va selenli kislotalar ).
Selenning inson organizmidagi roli
Inson tanasida 10-14 mg selen mavjud bo'lib, uning ko'p qismi jigar, buyrak, taloq, yurak, moyaklar va erkaklarda sperma iplarida to'plangan. Selen hujayra yadrosida mavjud.
Odamning selenga bo'lgan kunlik ehtiyoji 70-100 mkg. Tanadagi selen tarkibining ko'payishi depressiya, ko'ngil aynish, qusish, diareya, markaziy asab tizimining shikastlanishiga va boshqalarga olib kelishi mumkin.
1990-yillardagi epidemiologik tadqiqotlar natijalariga ko'ra rossiyaliklarning 80 foizdan ko'prog'ida selen etishmovchiligi mavjud.
Selen oltingugurtning kimyoviy analogidir, oksidlanish holatida biosubstratlarning bir qismidir – 2. Ularning asoslari oltingugurt o'z ichiga olgan aminokislotalar sistein va metionin bo'lganligi sababli, u tirnoq va sochlarda to'planadi.
Organizmdagi selen vitaminlar, fermentlar va biologik membranalar bilan o'zaro ta'sir qiladi, metabolizmni boshqarishda, yog'lar, oqsillar va uglevodlar almashinuvida, shuningdek oksidlanish-qaytarilish jarayonlarida qatnashadi. Selen organizmdagi 30 dan ortiq hayotiy biologik faol birikmalarning ajralmas qismidir. Selen faol fermentlar antioksidant, organizmning antiradik himoyasi, nuklein kislotalari , lipidlar , gormonlar tarkibiga kiradi.
Selen mushak to'qimalarining oqsillari va miyokard oqsillari tarkibiga kiradi. Bundan tashqari, selen triiodotironin shakllanishiga yordam beradi.
Selen E vitamini va yodning sinerjistidir. Selen etishmovchiligi bilan yod tanaga kam so'riladi. Tadqiqotga ko'ra, selen immun tizimining normal ishlashi uchun zarurdir. Virusli infektsiyalarga, shu jumladan, OIVga qarshi kurashish mexanizmlarida ishtirok etadi. OIV bilan kasallangan bemorlarda kasallikning OITSga o'tishini sekinlashtiradi.
Yarim o'tkazgich sifatida
Yarim o'tkazgichlarning zamonaviy texnologiyasida ko'plab elementlarning selenidlari, masalan, kalay, qo'rg'oshin, bizmut, antimon, lantanoidlar ishlatiladi. Ayniqsa, fotoelektik va termoelektrik xususiyatlar selen va selenidlarning o'zi kabi muhimdir.
Radiotenaktiv selen-75 izotopi nuqsonlarni aniqlash uchun gamma nurlanish manbai sifatida ishlatiladi .
Kaliy selenid vanadiy pentoksidi bilan birgalikda suvdan vodorod va kislorodni termokimyoviy ishlab chiqarishda ishlatiladi ( selen sikli ).
Selen sof shaklda yarim o'tkazgich xususiyatlari XX asrning o'rtalarida, harbiy texnika uchun rektifikatorlar ishlab chiqarishda keng qo'llanilgan bunga sabab germaniy va silikondan farqli o'laroq, selen nurlanishga befarq emas va bundan tashqari, selenyum rektifikator diyot o'z-o'zidan qayta tiklanadi, qisqa tutashuvga olib kelmaydi.
Selen aralashmalari shishani qizil va pushti ranglarga bo'yash uchun ishlatiladi. Odatda metall selen va natriy selenit Na 2 SeO 3 ishlatiladi . Selen bilan bo'yalgan qizil ko'zoynaklarga selen rubin deyiladi .
Selenning tibbiyotda ishlatilishi
Selen saratonga qarshi kuchli vosita sifatida hamda turli xil kasalliklarning oldini olish uchun ishlatiladi. Misol uchun DNKni tiklash, apoptoz, endokrin va immun tizimlarga va boshqa mexanizmlarga, shu jumladan antioksidant xususiyatlariga ta'siri tufayli selen saratonning oldini olishda rol o'ynashi mumkin. Tadqiqotlarga ko'ra, kuniga 200 mkg selenni iste'mol qilish rektum va yo'g'on ichak saratoni xavfini 58% ga, prostata o'smalari – 63% ga, o'pka saratoni – 46% ga kamaytiradi, saraton kasalligidan umumiy o'limni 39% ga kamaytiradi.
Selenni Koenzim Q10 bilan birgalikda qabul qilish surunkali yurak etishmovchiligi bo'lgan bemorlarning o'lim xavfining 55% pasayishi mumkin.
Selenning past konsentratsiyasi gistaminni bostiradi va shu sababli antidistrofik va antiallergik ta'sirga ega. Shuningdek, selen to'qimalarning ko'payishini rag'batlantiradi, jinsiy bezlar, yurak, qalqonsimon bez va immunitet tizimini yaxshilaydi.
Yod bilan birgalikda selen yod tanqisligi kasalliklari va qalqonsimon bez patologiyalarini davolash uchun ishlatiladi.
Selen tuzlari shok va kollapsda past qon bosimini tiklashga yordam beradi

Selen manbalari

Turli oziq-ovqat bilan, insonning dietasi etarli miqdorda selenni o'z ichiga oladi. Bu iz element tarkibidagi eng boy ovqatlar kabi karabuchi va jo'xori, jo'xori, qo'ziqorin, sarimsoq, go'sht va sakatat, pivo va non pishiradigan xamirturush, qisqichbaqalar, kalamar, istiridye, yosin . Shunga qaramay, mamlakatning turli hududlarida olingan o'simlik yoki hayvonot mahsulotlarining bir xil mahsulotlarining selenyum miqdori sezilarli darajada farq qilishi mumkin (ba'zi paytlarda) bu kimyoviy elementning tuproqdagi turli kontsentratsiyasi tufayli farqlanadi.

Uyda siz oson hazm bo'ladigan selenyum manbasini juda oddiy tarzda olishingiz mumkin - buning uchun bug'doy donalarini suv bilan to'lg'azish uchun etarli. Bu tabiatan olingan xun takviyasida, bizga qiziqishning mikroelementidan tashqari, tananing boshqa juda foydali moddalari ham mavjud.

Izotoplar

Izotop	Tabiatda uchrashi, % da	Yerim yemirilish davri
73Se	—	7,1 час.
74Se	0,87	—
75Se	—	120,4 сут.
76Se	9,02	—
77Se	7,58	—
77mSe	—	17,5 сек.
78Se	23,52	—
79Se	—	6,5⋅104 лет
79mSe	—	3,91 мин.
80Se	49,82	—
81Se	—	18,6 мин.
81mSe	—	62 мин.
82Se	9,19	9,7⋅1019 лет
83mSe	—	69 сек.
83Se	—	25 мин.