Kislota va asos farqi
Kimyo (Chemistry) fanini o‘rganish jarayonida, albatta, ayniqsa kislotalar va asoslar kabi so‘zlarga duch kelasiz.
Kislota nima?
Kislotalar (acid) — boshqa birikmaga vodorod ioni (H+) ni beradigan (donor) birikmalar sifatida ta’riflanishi mumkin; bu boshqa birikma odatda “asos” (base) deb ataladi. An’anaviy qarashga ko‘ra, kislota — suvda eriganda, tozalangan suvga nisbatan vodorod ionlari faolligi (activity) yuqoriroq bo‘lgan eritma hosil qiladigan kimyoviy birikmadir.
Asos nima?
Asos (base) esa, aksincha, tabiatiga ko‘ra eruvchan bo‘lsa, u ishqor (alkali) deb ataladi. Uchuvchan suyuqliklar (kislotalar) ayrim moddalar bilan aralashtirilganda tuzlar hosil qiladi. Hosil bo‘lgan tuzlar qattiq (beton/konkret) holatdagi asosni hosil qilgani uchun ular “asoslar” deb nomlangan. Kislotalar odatda H+ donorlar, asoslar esa H+ qabul qiluvchilar (acceptor) hisoblanadi.
Kislota va asos
Kislotalar va asoslar o‘rtasidagi farqlarni yanada aniqroq tushunishingiz uchun quyida murojaat qilishingiz mumkin bo‘lgan taqqoslash jadvali keltirilgan.
| Mezon (Basis) | Kislota (Acid) | Asos (Base) |
| Ta’rif | Kislota — suvda eriganda tozalangan suvga nisbatan vodorod ionlari faolligi yuqoriroq bo‘lgan eritma hosil qiladigan har qanday kimyoviy birikma. | Asos — suvli muhitdagi (aqueous) vodorod ionlarini o‘ziga yuta (absorb) oladigan modda. |
| Kuch (Strength) | Gidroniy ionlari (hydronium ions) konsentratsiyasiga bog‘liq. | Gidroksid ionlari (hydroxide ions) konsentratsiyasiga bog‘liq. |
| Misollar | Sirka kislotasi CH3COOH va sulfat kislota (sulphuric acid). | Natriy gidroksid (NaOH) va ammiak (ammonia). |
| Xususiyatlari (fizik) | Kislotalar qattiq, suyuq yoki gaz holatida bo‘lishi mumkin. Ta’mi ham nordon bo‘ladi. | Asoslar teginishda sirpanchiq seziladi va odatda qattiq tabiatga ega (ammiakdan tashqari, u gazsimon). Ta’mi achchiq bo‘ladi. |
| Dissotsiatsiya (Disassociation) | Kislotalar suv bilan aralashtirilganda vodorod ionlarini (H+) ajratib chiqaradi. | Asoslar suv bilan aralashtirilganda gidroksid ionlarini (OH-) ajratib chiqaradi. |
| Litmus bilan sinov (Test with Litmus) | Ko‘k lakmusni qizil rangga o‘zgartiradi. | Qizil lakmusni ko‘k rangga o‘zgartiradi. |
Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Kimyoda kislota nima?
Suvli muhitda nordon ta’m beradigan, ko‘k lakmus qog‘ozini qizil rangga o‘zgartiradigan, ayrim metallar bilan reaksiyaga kirishib vodorodni ajratib chiqaradigan, asoslar bilan birikib tuzlar hosil qiladigan hamda kimyoviy reaksiyalarni rag‘batlantiradigan har qanday modda kislota sifatida tasniflanadi.
Q2
Kislotaning oson ta’rifi qanday?
Kislota — tarkibida vodorod bo‘lgan va boshqa kimyoviy moddalar bilan birikib tuzlar hosil qila oladigan kimyoviy modda. Odatda u suyuq bo‘ladi. Kislotalar boshqa narsalar bilan tegishganda ularni kuydirishi yoki eritib yuborishi mumkin.
Q3
Asosning ta’mi qanday bo‘ladi?
Asoslar o‘tkir (harsh) ta’mga ega bo‘ladi va ovqat mahsulotlarida kislotalarga qaraganda kamroq uchraydi. Ko‘plab asoslar, masalan sovunlar, teginishda sirpanchiq bo‘ladi. Asoslar indikatorlar (indicators) rangini ham o‘zgartiradi.
Q4
Sirpanchiq xususiyat kislotalarga xosmi yoki asoslarga?
Sirpanchiq tuzilma asoslarga xos. Asoslar ko‘plab sovun va yuvish vositalarida uchraydi. Shampundagi asoslar (bases) shampunning sirpanchiq tuzilmasi uchun javob beradi. Asos reaksiyalari (Base Reactions) – asoslar, kislotalardan farqli ravishda, metallar bilan reaksiyaga kirishmaydi.
Q5
pH nimani anglatadi?
pH — vodorod potensiali (potential of hydrogen); eritmaning kislotaliligi yoki ishqoriyligini (alkalinity) ifodalovchi o‘lchov bo‘lib, eritmaning kub desimetriga (dm³) nisbatan mol birligida olingan vodorod ionlari konsentratsiyasining teskarisiga oid umumiy logarifm (common logarithm) qiymatiga teng.