Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining sinflashtirilish

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarining sinflashtirilish

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini 4 sinfga bo‘linadi:

1. Atomlararo yoki molekulalararo oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari:

O₂+S→ SO₂

3 Cu + 8 HNO₃  → 3 Cu(NO₃)₂  + 4 H₂O  + 2 NO 

MnO₂ + 4HCl → MnCl₂ + Cl₂ + 2H₂O

Bu reaksiya tenglamalarida oksidlovchi moddalar birinchi holatda yozilgan, ikkinchi moddalar esa qaytaruvchilardir. Bunday reaksiyalarda elektron almashinish jarayoni ikkita modda (atom, molekula) orasida sodir bo'ladi.
Oksidlovchining oksidlanish darajasi pasayadi, qaytaruvchiniki esa ortadi.

2. Ichki molekular oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari. Bunday reaksi­yalarda yagona modda tarkibida ham oksidlovchi, ham qaytaruvchi modda bo'lib, reaksiya shu zarrachalar orasida sodir bo'ladi. Masalan:

2KMnO₄  K₂MnO₄ + MnO₂ + O₂

Bunday reaksiyalarda elektron almashinish jarayoni bir molekulaning o ‘zidagi zarrachalar orasida sodir bo'ladi.

3. Disproporsiyalanish reaksiyalari

Bunday jarayonlarda bir element o ‘zining oraliq oksidlanish darajasidan ikki xil—biri yuqori roq, ikkinchisi kichikroq oksidlanish darajasi holatiga o'lishi kuzatiladi. Masalan:

2 H₂O₂ → 2 H₂O^-2  + O₂ ⁰ 

Vodorod peroksid tarkibidagi kislorod atomi oksidlanish darajasi — 1 holat­dan nolga qadar ko'tarildi (qaytarildi), ikkinchisida esa, oksidlanish darajasi —2 ga qadar pasaydi (oksidlandi). Bunday reaksiyalarda qat­nashadigan moddalardagi elementning oksidlanish darajasi shu elementga xos bo'lgan oksidlanish darajalarning oraliq holatidan birida bo'lishi kerak.

Disproporsiyalanish reaksiyalari misollar

Masalan, azot oksidi (IV) ning suv bilan o'zaro ta'siri reaktsiyasi:

2NO₂ + H₂O → HNO₃ + HNO₂

yoki kaliy xloratning parchalanish reaktsiyasi:

4KClO₃  KCl + 3KClO₄

Ayrim disproporsiyalanish reaktsiyalari faqat muhitning ma'lum pH darajasida sodir bo'ladi. Masalan, yod, oltingugurt faqat ishqoriy muhitda disproporsiyalanish reaktsiyalariga ega:

3I₂ + 6NaOH  5NaI + NaIO₃ + 3H₂O