Neft: Kimyoviy Tarkibi, Ishlab Chiqarilishi va Global Iqtisodiyoti

Neft (lotincha: petroleum, yunoncha: petra — tosh va oleum — yog‘) — tabiiy yoqilg‘i resursi bo‘lib, yer qobig‘ida organik moddalarning uzoq davom etgan kimyoviy o‘zgarishlari natijasida hosil bo‘ladi. U asosan uglevodorodlardan iborat bo‘lib, suyuq holatda yoki gaz shaklida uchraydi. Neft energiya manbai sifatida, shuningdek, kimyo sanoatida xom ashyo sifatida keng qo‘llaniladi. Ushbu maqola neftning kelib chiqishi, tarkibi, qazib olish usullari, qayta ishlash jarayonlari va iqtisodiy ahamiyatini ilmiy nuqtai nazardan yoritadi.

Neft
Asosiy tarkibi	turli nisbatlarda uglevodorodlar aralashmasi
Holati	suyuqlik
Rangi	har xil[1][2]
Iz (dog‘) rangi	har xil
Shaffoflik	har xil
Zichlik	0,65–1,05 g/sm³
Yonish harorati	+35…+121 °C[3]
Dunyo zaxirasi	taxminan 1 208 mlrd barrel (2007)[4][5] yoki 1 199,71 mlrd barrel (2011)[6]
Iste’mol	taxminan 85,6 mln barrel/kun (2007)[7], 87,36 mln barrel/kun (2011)[8] ≈ 32 mlrd barrel/​yil

Kelib chiqishi va hosil bo‘lishi

Neft organik kelib chiqishga ega bo‘lib, millionlab yillar davomida dengiz organizmlari, planktonlar va o‘simlik qoldiqlarining anaerob sharoitlarda parchalanishi natijasida hosil bo‘ladi. Bu jarayon geotermik bosim va harorat ta’sirida sodir bo‘ladi. Neftning hosil bo‘lish jarayonini quyidagi bosqichlarda ko‘rib chiqish mumkin:

• Organik moddalarning to‘planishi: Dengiz tubida organik moddalar (kerogen) cho‘kadi.
• Kimyoviy o‘zgarishlar: Yuqori harorat va bosim ta’sirida kerogen uglevodorodlarga aylana boshlaydi.
• Migratsiya: Hosil bo‘lgan neft va gaz poroz jinslar orqali yuqoriga yoki g‘ovakli tuzilmalarga siljiydi.
• To‘planish: Neft va gaz suv o‘tkazmaydigan jinslar ostida to‘planib, konlarni hosil qiladi.

Neftning hosil bo‘lishi uchun zarur shart-sharoitlar orasida organik moddalarning mavjudligi, mos harorat (50–150°C), bosim va geologik tuzilmalar mavjud. Bu jarayon odatda 10–100 million yil davom etadi.

Asosiy neft zaxiralari

Kimyoviy tarkibi

Neft uglevodorodlarning murakkab aralashmasi bo‘lib, asosan alkanlar (parafinlar), sikloalkanlar (naftenlar) va aromatik birikmalardan iborat. Uning tarkibida shuningdek, oz miqdorda oltingugurt, azot, kislorod va boshqa elementlar mavjud bo‘lib, ular organik va noorganik birikmalar shaklida uchraydi. Neftning kimyoviy tarkibi uning kelib chiqish joyiga va geologik sharoitlariga bog‘liq ravishda sezilarli darajada farq qiladi. Masalan, engil neftlar ko‘proq past molekulyar og‘irlikdagi uglevodorodlarni o‘z ichiga oladi va osonlik bilan fraksiyalarga bo‘linadi, og‘ir neftlar esa yuqori molekulyar og‘irlikdagi birikmalarga boy bo‘lib, qayta ishlashda qiyinchiliklar tug‘diradi.

Neftning fizik xususiyatlari, masalan, zichlik, yopishqoqlik va qaynash harorati, uning sanoatda qo‘llanilishini aniqlaydi. Amerika Neft Instituti (API) tomonidan ishlab chiqilgan API gravitasiya o‘lchovi neftning zichligini baholashda keng qo‘llaniladi. API gravitasiyasi yuqori bo‘lgan neftlar (masalan, 35° dan yuqori) engil neftlar deb ataladi va benzin kabi yuqori sifatli yoqilg‘i ishlab chiqarishda afzal ko‘riladi. Aksincha, API gravitasiyasi past bo‘lgan neftlar (10° dan past) og‘ir neftlar sifatida tasniflanadi va qayta ishlashda qo‘shimcha texnologiyalarni talab qiladi.

Qazib olish va konlar

Neft qazib olish jarayoni geologik izlanishlardan boshlanadi. Konlar odatda dengiz tubida yoki quruqlikdagi cho‘kindi jinslarda joylashadi. Eng yirik neft konlari Fors ko‘rfazi, Rossiya, AQSh, Saudiya Arabistoni va Venesuela hududlarida joylashgan. Qazib olish jarayoni quyidagi usullarni o‘z ichiga oladi:

• Birlamchi qazib olish: Tabiiy bosim yordamida neft yuzaga chiqariladi.
• Ikkilamchi qazib olish: Suv yoki gaz quyish orqali bosim oshiriladi.
• Uchlamchi qazib olish: Kimyoviy moddalar, issiqlik yoki CO₂ quyish kabi ilg‘or texnologiyalar qo‘llaniladi.

Dunyoning eng yirik neft konlarida neft qazib chiqarish (TOP-20)

Raqami	Davlat	Kon	2006 y. qazib chiqarish (mln t)	2008 y. qazib chiqarish (mln t)	Neft-gaz havzasi	Operator
1	🇸🇦 Saudiya Arabistoni	Al-Gavvar	250	???	Fors ko‘rfazi	Saudi Aramco
2	🇻🇪 Venesuela	Bolivar shelfi	100	120	Marakaybo	Petróleos de Venezuela (PDVSA)
3	🇲🇽 Meksika	Kantarel	86,7	???	Meksika ko‘rfazi	Pemex
4	🇰🇼 Quvayt	Buyuk Burgan	80	???	Fors ko‘rfazi	Kuwait Oil Company
5	🇸🇦 Saudiya Arabistoni	Safaniya-Xafji	75	70	Fors ko‘rfazi	Saudi Aramco
6	🇮🇶 Iroq	Rumaila	65	???	Fors ko‘rfazi	BP (48 %), CNPC (46 %), Davlat neft savdo korxonasi (6 %)
7	🇨🇳 Xitoy	Datsin	43,41	???	Sunliao	CNPC
8	🇦🇴 Angola	Kizomba majmuasi	???	38,5	Atlantika sohil	ExxonMobil (40 %), BP (27 %), Agip (20 %), Equinor (13 %)
9	🇮🇷 Eron	Ahvaz	35	???	Fors ko‘rfazi	Milliy Eron neft kompaniyasi
10	🇦🇿 Ozarbayjon	Azeri-Chirag-Gyuneshli	23,6	34	Janubiy Kaspiy	BP (36 %), GNKAR (12 %), Chevron (11 %), Equinor (8 %), ExxonMobil (8 %), ONGC (3 %), Itochu (4 %), TPAO (7 %)
11	🇷🇺 Rossiya	Samotlor	30,75	27,9 (2009 y.)	G‘arbiy Sibir	Rosneft
12	🇷🇺 Rossiya	Priobskoe	27,6	40,4	G‘arbiy Sibir	Rosneft (81 %), Gazprom Neft (18 %), Russneft (1 %)
13	🇦🇪 BAA	Ez-Zaqum	27,5	???	Fors ko‘rfazi	ADNOC (70 %), ExxonMobil (21 %), Japan Oil Development (9 %)
14	🇸🇦 Saudiya Arabistoni	Shayba	27,5	???	Fors ko‘rfazi	Saudi Aramco
15	🇨🇳 Xitoy	Shenli	27,49	???	Bohayvan’	CNOOC
16	🇮🇷 Eron	Marun	26	???	Fors ko‘rfazi	Milliy Eron neft kompaniyasi
17	🇰🇿 Qozog‘iston	Tengiz	13,32	25	Qaspiy previntsiyasi	Chevron (50 %), KazMunayGaz (20 %), ExxonMobil (25 %), Lukoil (5 %)
18	🇸🇦 Saudiya Arabistoni	Zuluf	25	???	Fors ko‘rfazi	Saudi Aramco
19	🇮🇷 Eron	Gechsaran	24	???	Fors ko‘rfazi	Milliy Eron neft kompaniyasi
20	🇩🇿 Jazoir	Kassi-Messaud	22	???	Saharo-O‘rta yer dengizi chekinsi	Sonatrach

Dengizdagi neft konlarini qazib olish uchun maxsus platformalar va suv osti uskunalari ishlatiladi. So‘nggi yillarda shist nefti va qum nefti kabi noan’anaviy manbalar ham qazib olinmoqda, bu esa gidravlik yorilish (fracking) texnologiyasining rivojlanishiga olib keldi.

Qayta ishlash va mahsulotlar

Neft qayta ishlash neftni fraksiyalarga ajratish va undan turli mahsulotlar olishni o‘z ichiga oladi. Bu jarayon neftni qayta ishlash zavodlarida (NPZ) amalga oshiriladi. Asosiy qayta ishlash jarayonlari quyidagilardan iborat:

Fraksiyal distillatsiya: Neft harorat farqi yordamida gaz, benzin, kerosin, dizel yoqilg‘isi va qoldiq mahsulotlarga ajratiladi.

Katalitik kreking: Og‘ir fraksiyalarni kichik molekulali uglevodorodlarga aylantirish.

Reforming: Benzin sifatini yaxshilash uchun aromatik birikmalar ishlab chiqarish.

Desulfurizatsiya: Oltingugurt birikmalarini olib tashlash.

Neftdan olingan mahsulotlar orasida yoqilg‘i (benzin, dizel, aviakerosin), plastmassa, bo‘yoqlar, yuvish vositalari, dorilar va boshqa kimyo sanoati mahsulotlari mavjud. Neft mahsulotlari global iqtisodiyotning asosiy qismini tashkil qiladi.

Ekologik ta’siri

Neft qazib olish, tashish va qayta ishlash jarayonlari atrof-muhitga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Asosiy ekologik muammolar quyidagilardan iborat:

• Havo ifloslanishi: Neft mahsulotlarini yoqish natijasida CO₂, SO₂ va boshqa gazlar chiqadi, bu iqlim o‘zgarishiga olib keladi.
• Suv ifloslanishi: Neft to‘kilishi dengiz ekotizimlariga zarar yetkazadi.
• Tuproq degradatsiyasi: Qazib olish jarayonlari tuproq sifatini pasaytiradi.

Neft sanoatining ekologik ta’sirini kamaytirish uchun qayta tiklanadigan energiya manbalariga o‘tish, emissiyalarni kamaytirish va to‘kilishlarni oldini olish bo‘yicha choralar ko‘rilmoqda. Masalan, uglerod neytralligi maqsadlari doirasida neft kompaniyalari vodorod ishlab chiqarish va bioyoqilg‘i texnologiyalariga sarmoya kiritmoqda.

Iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyati

Neft global iqtisodiyotda markaziy o‘rin tutadi. U energiya ishlab chiqarishda asosiy manba bo‘lib, transport, sanoat va uy xo‘jaliklarini ta’minlaydi. Neft eksport qiluvchi davlatlar (OPEC a’zolari, Rossiya, Kanada) iqtisodiyoti ko‘pincha neft savdosiga bog‘liq. Biroq, neft narxlarining o‘zgaruvchanligi iqtisodiy beqarorlikka olib kelishi mumkin.

Neft sanoati millionlab ish o‘rinlarini yaratadi, lekin ayni paytda geosiyosiy mojarolarga ham sabab bo‘ladi. Masalan, neft resurslari uchun raqobat Yaqin Sharqda uzoq davom etgan nizolarni keltirib chiqargan. Shu bilan birga, neftga qaramlikni kamaytirish maqsadida ko‘plab davlatlar yashil energetika va elektr transportiga o‘tmoqda.

Xulosa

Neft zamonaviy sivilizatsiyaning asosiy resurslaridan biri bo‘lib, energiya va kimyo sanoatida muhim ahamiyatga ega. Uning kelib chiqishi, tarkibi va qayta ishlash jarayonlari murakkab bo‘lib, ilmiy va texnologik yutuqlarni talab qiladi. Biroq, neftning ekologik va iqtisodiy ta’sirlari uni barqaror alternativalar bilan almashtirish zarurligini ko‘rsatmoqda. Kelajakda neft sanoati qayta tiklanadigan energiya bilan integratsiyalashuvi va atrof-muhitga ta’sirini kamaytirish yo‘nalishida rivojlanishi kutilmoqda.