Kislotali yomg‘ir haqida

Kislotali yomg‘ir nima?

Kislotali yomg‘ir (acid rain) — nomidan ham ko‘rinib turibdiki, eng sodda qilib aytganda, kislota tarkibli yog‘inlarning yomg‘ir ko‘rinishida yog‘ishidir. Atmosferadagi azot va oltingugurt oksidlari kabi ifloslantiruvchi moddalar yomg‘ir suvi bilan reaksiyaga kirishib, yomg‘ir bilan birga yerga tushsa, natijada kislotali yomg‘ir hosil bo‘ladi.

Kislotali yomg‘ir ta’rifi

Kislotali yomg‘ir — havoga chiqariladigan emissiyalar (air emissions) natijasida hosil bo‘ladigan, ya’ni asosan transport vositalari va ishlab chiqarish jarayonlaridan nomutanosib (disproportionate) miqdorda ajralib chiqadigan oltingugurt va azot birikmalari ta’sirida kuchli kislotali suv tomchilaridan iborat yog‘in turidir. Bu hodisa ko‘plab turdagi kislotali yog‘inlarni o‘z ichiga olgani uchun ko‘pincha umumiy qilib “kislotali yomg‘ir” deb ataladi.

Kislotali cho‘kma (acidic deposition) ikki yo‘l bilan yuz beradi: ho‘l va quruq.

Ho‘l cho‘kma (wet deposition) — atmosfera tarkibidagi kislotalarni yog‘in orqali “yuvib”, ularni Yer sirtiga tushiradigan har qanday yog‘in shaklidir. Yog‘in bo‘lmaganda esa, ifloslantiruvchi zarrachalar va gazlarning quruq cho‘kmasi (dry deposition) chang va tutun orqali yer yuzasiga yopishib qoladi.

Kislotali yomg‘irning sabablari

Kislotali yomg‘irning sabablari — oltingugurt va azot zarrachalarining yomg‘irning ho‘l tarkibiy qismlari bilan aralashib ketishidir. Suv bilan aralashadigan oltingugurt va azot zarrachalari ikki manbadan kelib chiqadi: ya’ni inson faoliyati (man-made) natijasida — sanoat korxonalaridan chiqadigan emissiyalar orqali; yoki tabiiy sabablar tufayli — masalan, atmosferadagi chaqmoq (lightning) urishi azot oksidlarini ajratib chiqaradi, vulqon otilishi (volcanic eruptions) esa oltingugurt oksidini ajratib chiqaradi.

Kislotali yomg‘irning “otasi” (“father of acid rain”) deb hisoblaydigan Qirollik Kimyo Jamiyati (Royal Society of Chemistry) ma’lumotiga ko‘ra, “acid rain” (“kislotali yomg‘ir”) atamasini 1852-yilda shotlandiyalik kimyogar Robert Angus Smit (Robert Angus Smith) kiritgan. Smit bu atamani Angliya va Shotlandiyadagi sanoat shaharlari yaqinida yomg‘ir suvi kimyosini o‘rganayotganda tanlagan.

Biz odatda “toza” deb o‘ylaydigan oddiy yomg‘ir ham aslida mutlaqo toza emas: suv va karbonat angidrid (CO₂) o‘zaro reaksiyaga kirishib kuchsiz karbonat kislota (carbonic acid) hosil qiladi; u o‘zi alohida holda juda zararli emas. Yuz beradigan reaksiya:

H₂O (l) + CO₂ (g) ⇌ H₂CO₃ (aq)

Oddiy yomg‘ir suvining pH qiymati taxminan 5.7 bo‘lib, bu unga kislotali xususiyat beradi. Azot va oltingugurt oksidlari chang zarrachalari bilan birga shamol ta’sirida uzoq masofalarga ko‘chadi. Keyin ular yog‘in ko‘rinishida tushib, Yer sirtiga cho‘kadi. Kislotali yomg‘ir aslida atmosferaga azot va oltingugurt oksidlarini chiqaradigan inson faoliyatining qo‘shimcha mahsulidir (by-product). Masalan — qazilma yoqilg‘ilarni (fossil fuels) yoqish, chiqindilarni axloqsiz/nosog‘lom usulda (unethical) chiqarib yuborish va utilizatsiya qilish texnikalari.

Oltingugurt dioksid (SO₂) va azot dioksid (nitrogen dioxide) oksidlanishga uchraydi, so‘ngra suv bilan reaksiyaga kirishib mos ravishda sulfat kislota (sulphuric acid) va nitrat kislota (nitric acid) hosil qiladi. Quyidagi reaksiyalar kislota hosil bo‘lishini yaqqol ko‘rsatadi:

2SO₂ (g) + O₂ (g) + 2H₂O (l) → 2H₂SO₄ (aq)
4NO₂ (g) + O₂ (g) + 2H₂O (l) → 4HNO₃ (aq)

Kislotali yomg‘irning ta’siri

• Kislotali yomg‘ir qishloq xo‘jaligi, o‘simliklar va hayvonlar uchun juda zararli. U o‘simliklarning o‘sishi va yashab qolishi uchun zarur bo‘lgan barcha ozuqa moddalari (nutrients) ni yuvib ketadi. Kislotali yomg‘ir tuproq tarkibini o‘zgartirish orqali qishloq xo‘jaligiga ta’sir ko‘rsatadi.

• U hayvonlar va odamlarda nafas olish (respiratory) muammolarini keltirib chiqaradi.
• Kislotali yomg‘ir yog‘ib, daryo va ko‘llarga oqib tushganda, u suv ekotizimiga (aquatic ecosystem) zarar yetkazadi. Suvning kimyoviy tarkibini o‘zgartirib yuboradi; bu esa suvda yashovchi organizmlar uchun yashab qolishni qiyinlashtiradi va suv ifloslanishiga (water pollution) olib keladi.
• Kislotali yomg‘ir suv quvurlarining korroziyasini ham keltirib chiqaradi; buning natijasida temir, qo‘rg‘oshin va mis kabi og‘ir metallar (metals) ichimlik suviga yuvilib o‘tishi (leaching) mumkin.
• U tosh va metaldan qurilgan binolar hamda yodgorliklarga (monuments) zarar yetkazadi.

Haqiqiy hayotdan misollar

• Toj Mahal (Taj Mahal), dunyoning 7 mo‘jizasidan biri, kislotali yomg‘irdan sezilarli darajada zarar ko‘rmoqda. Agra shahrida atmosferaga oltingugurt va azot oksidlarini chiqaradigan ko‘plab sanoat korxonalari mavjud. Aholi maishiy yoqilg‘i sifatida past sifatli ko‘mir va o‘tin yoqishda davom etmoqda, bu esa muammoni kuchaytiradi. Kislotali yomg‘ir marmar (kalsiy karbonat (calcium carbonate)) bilan quyidagi reaksiya orqali ta’sirlashadi:

CaCO₃(s) +  H₂SO₄(l) → CaSO₄(s) + H₂O(l) + CO₂(g)

Kalsiy sulfat (calcium sulphate) hosil bo‘lishi ushbu go‘zal yodgorlikning yemirilishiga (korroziyasiga) olib keladi.

• Ozodlik haykali (Statue of Liberty) misdan (copper) yasalgan bo‘lib, 30 yildan ortiq vaqt davomida kislotali yomg‘ir va oksidlanishning (oxidation) jamlanma ta’siri (cumulative action) natijasida shikastlangan; shu sababli u tobora yashil rangga kirib bormoqda.

Kislotali yomg‘irning oldini olish

• Kislotali yomg‘irga qarshi ko‘rishimiz mumkin bo‘lgan yagona ehtiyot chorasi — atmosferaga chiqariladigan azot va oltingugurt oksidlari emissiyasini nazorat qilishdir.
• Kislotali yomg‘ir hayvonlar, o‘simliklar va yodgorliklar uchun zararli.
• Mas’uliyatli fuqarolar sifatida, odamlar o‘zlari keltirib chiqarayotgan zararli oqibatlardan va azot hamda oltingugurt birikmalarini axloqsiz tarzda chiqindi sifatida chiqarib yuborayotgan sanoat tarmoqlaridan xabardor bo‘lishi kerak.

Ko‘p so‘raladigan savollar (FAQ)

Q1

Kislotali yomg‘ir nima va u qanday paydo bo‘ladi?

Kislotali yomg‘ir havoda oltingugurt dioksid (sulphur dioxide) va azot oksidlari (oxides of nitrogen) kabi birikmalar ajralib chiqqanda boshlanadigan kimyoviy reaksiya natijasida hosil bo‘ladi. Bu moddalar atmosferaning yuqori qatlamlariga ko‘tarilib, u yerda suv, kislorod va boshqa kimyoviy moddalar bilan aralashib-reaksiyaga kirishadi hamda “kislotali yomg‘ir” deb ataladigan yanada kislotali ifloslantiruvchilarni hosil qiladi.

Q2

Kislotali yomg‘irning ta’sirlari qanday?

Kislotali yomg‘irning ekologik oqibatlari eng kuchli tarzda suv muhitida — masalan, irmoqlar, ko‘llar va botqoqliklarda ko‘rinadi; bunday joylarda baliqlar va boshqa yovvoyi hayot zaharlanishi mumkin. Kislotali yomg‘ir suvi tuproq orqali oqib o‘tayotganda, tuproqdagi loy zarrachalaridan alyuminiyni (aluminium) yuvib chiqarishi mumkin; keyin esa bu modda irmoq va ko‘llarga oqib tushadi.

Q3

Agar kislotali yomg‘irni to‘xtatmasak, nima bo‘ladi?

Kislotali yomg‘irni keltirib chiqaradigan asosiy kimyoviy moddalar — oltingugurt dioksid va azot oksididir. U insonlarga ham ta’sir qilishi mumkin, chunki kislota meva-sabzavotlar va hayvonlar organizmiga o‘tadi. Boshqacha aytganda, agar kislotali yomg‘ir to‘xtamasa va biz shunday oziq-ovqatlarni iste’mol qilsak, jiddiy kasal bo‘lib qolishimiz mumkin. Umuman olganda, kislotali yomg‘ir odamlarga bevosita emas, bilvosita ta’sir ko‘rsatadi.

Q4

Kislotali yomg‘ir nima? Uning zararli ta’sirlari nimalardan iborat?

Isbotlanganidek, kislotali yomg‘ir daraxtlar, chuchuk suv havzalari va tuproqlarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, hasharotlar hamda suvda yashovchi hayot shakllarini yo‘q qiladi, bo‘yoqlarning ko‘chib tushishiga sabab bo‘ladi, ko‘priklar kabi po‘lat konstruksiyalarni korroziyaga uchratadi, shuningdek, toshdan yasalgan binolar va haykallarning yemirilishini (weathering) tezlashtiradi; bundan tashqari, inson salomatligiga ham ta’siri bor.

Q5

Kislotali yomg‘irni kamaytirishning uchta yo‘li qanday?

Quyosh va shamol energiyasi kabi muqobil energiya manbalaridan foydalanish kerak. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari (renewable sources) kislotali yomg‘irni kamaytirishga yordam beradi, chunki ular ancha kam emissiya chiqaradi. Shuningdek, yadro energetikasi (nuclear power), gidroenergetika (hydropower) va geotermal energiya (geothermal energy) kabi boshqa elektr manbalari ham mavjud. Shular ichida eng keng qo‘llaniladigani — yadro va gidroenergetikadir.

Q6

Kislotali yomg‘ir o‘simliklarga qanday ta’sir qiladi?

Kislotali yomg‘ir o‘simliklar salomatligiga ta’sir qilishi mumkin. U o‘simlik o‘sayotgan yerning pH qiymatini o‘zgartiradi, natijada o‘simliklarning umumiy o‘sishi susayadi. Bundan tashqari, u azot va fosfor kabi tuproqning muhim minerallarini bog‘lab qo‘yishi yoki eritib yuborishi mumkin va ularni yuvib ketadi.

Q7

Kislotali yomg‘ir nimadan iborat?

Kislotali yomg‘ir havoga chiqariladigan emissiyalar natijasida hosil bo‘ladigan kuchli kislotali suv tomchilaridan iborat bo‘lib, ayniqsa transport vositalari va ishlab chiqarish jarayonlaridan ajralib chiqadigan oltingugurt dioksid (SO₂) hamda azot dioksid (NO₂) miqdorining nomutanosib darajada yuqori bo‘lishi bilan bog‘liq. Oltingugurt dioksid va azot dioksid suv molekulalari bilan birikib sulfat kislota va nitrat kislotani hosil qiladi.

Q8

Kislotali yomg‘irning asosiy manbai nima?

Kislotali yomg‘irning asosiy sababchisi — elektr stansiyalaridir (power plants). Qazilma yoqilg‘ilar yoqilganda, oltingugurt dioksid va azot dioksidning katta qismi aynan shu yerda atmosferaga chiqariladi. Bu gazlar suv molekulalari bilan birikib sulfat va nitrat kislotalarni hosil qiladi va kislotali yomg‘ir yuzaga keladi.

Q9

Kislotali yomg‘ir binolarga zarar yetkazishi mumkinmi?

Ha, kislotali yomg‘ir binolarga zarar yetkazadi. U materiallarning ustki qatlamini yemirib tashlaydi va binolardagi metall qismlarni korroziyaga uchratadi. Masalan: Toj Mahalning xiralashishi (tarnishing).

Q10

Kislotali yomg‘ir terini kuydiradimi?

Yo‘q, kislotali yomg‘ir terini kuydirmaydi.