Kislota sinovi nima

Kislota sinovi — kislotalardan foydalanib, tog‘ jinslari va mineral namunalarida mavjud moddaning sifatini aniqlashga xizmat qiladigan kimyoviy yoki metallurgik jarayondir.

Kislota sinoviga misollar

Karbonatli minerallar tutgan tog‘ jinslari kislota sinovi yordamida aniqlanadi. Bu jarayonda suyultirilgan (5–10%) xlorid kislota tomchisi tog‘ jinsi yoki mineral ustiga tomiziladi va ajralib chiqayotgan karbonat angidrid gazi pufakchalari kuzatiladi. Ushbu pufakchalar tog‘ jinsi yoki mineral tarkibida karbonatli minerallar borligini bildiradi.

Kislota sinovi oltinni tekshirishda ham qo‘llaniladi. Oltin rangli istalgan buyum qora toshga ishqalanganda ko‘rinadigan iz qoldiradi. Bu iz aqua fortis (nitrat kislota) bilan tekshiriladi; u oltindan tashqari barcha oltin rangli buyumlar qoldirgan izni eritib yuboradi. Agar qolgan iz aqua regia (nitrat kislota va xlorid kislotaning 1:3 nisbatdagi aralashmasi) bilan tekshirilsa, u ham eriydi.

Keling, minerallarga kislota tomizilganda ular qanday o‘zgarishini ko‘rib chiqamiz.

Sinovni bajarish uchun zarur asbob-uskunalar va materiallar

Quyida minerallarni alohida ajratib aniqlash uchun kislota sinovini o‘tkazishda kerak bo‘ladigan jihozlar va materiallar keltirilgan.

1. Mineral namunalari to‘plami, ya’ni lodestone, azurit, atirgul kvars, ametist, kalsit, pirit, talk (8 dona).
2. Sirka (bir shisha).
3. Po‘lat mix.
4. Qog‘oz va qalam.
5. Kattalashtiruvchi oyna.
6. Tomizgich.
7. Qog‘oz sochiq.
8. Stakan (reaksiyaga kirishmaydigan metall idish).

Tajribani qanday bajarish kerak

Endi minerallarni alohida aniqlash uchun kislota sinovini muvaffaqiyatli o‘tkazishda bajarilishi lozim bo‘lgan turli bosqichlarni tushunib olaylik. Quyidagi sakkiz bosqich tajribani bajarishda sizga yo‘l ko‘rsatadi.

1-bosqich: Qog‘ozda Fizz, Sample va Powder kabi sarlavhalar ostida ustunlar chizing.

2-bosqich: Qog‘ozning chap chetiga, sample sarlavhasi ostiga pirit, kalsit va hokazo kabi mineral namunalari nomlarini yozing.

3-bosqich: Stakanga ozgina sirka quying (sirka odatda hajm bo‘yicha 5–8% sirka kislotani o‘z ichiga oladi); keyin uni tomizgich bilan olishingiz mumkin bo‘ladi.

4-bosqich: O‘zingiz tanlagan mineral namunani qog‘oz sochiq ustiga qo‘ying va tomizgich yordamida uning ustiga bir tomchi sirka (kislota tomchisi) tomizing.

5-bosqich: Mineralga diqqat bilan qarang va sirkani tomizganda pufakchalanish kabi kimyoviy reaksiya natijasini kuzating. Agar pufakchalanish bo‘lsa, fizz ustuniga Yes, bo‘lmasa No deb yozing.

6-bosqich: Agar sirka kutilgan pufakchalanish natijasini bermasa, po‘lat mix bilan mineral namunani tirnab ko‘ring. Agar mineralda hech qanday o‘zgarish bo‘lmasa, powder ustuniga mineral “juda qattiq” deb yozing. Agar tirnash natijasida mineral kukuni hosil bo‘lsa, shu kukun ustiga bir tomchi sirka tomizing.

7-bosqich: Kattalashtiruvchi oyna yordamida mineral pufakchalanayotganini yoki yo‘qligini kuzating va powder ustuniga natijani Yes yoki No deb yozing.

8-bosqich: Shu tartibni boshqa barcha mineral namunalari uchun ham takrorlang.

Kislota sinovi natijalari

Avvalo, tarkibida kalsiy karbonat bo‘lgan minerallar natijalarini ko‘rib chiqamiz. Bunday minerallar birinchi urinishdayoq pufakchalanadi. Agar tarkibida asosiy komponent sifatida kalsiy karbonat bo‘lgan, ammo molekulyar darajada zich bog‘langan minerallar bo‘lsa, ular o‘rtasidagi farqni tekshirish uchun ularni kukun holiga keltirish kerak bo‘ladi. Bu bunday minerallar orasidagi farqlarni aniqlashning eng oson usullaridan biridir.

Karbonatli minerallar kislota bilan kontaktda beqaror bo‘ladi. Kislota namuna ustida ko‘piklanishni (pufakchalanishni) boshlaganda, quyida ko‘rsatilganga o‘xshash reaksiya sodir bo‘ladi.

CaCO₃ + CH₃COOH → Ca(CH₃COO)₂ + H₂O + CO₂

Kimyoning boshqa mavzulari, o‘quv materiallari va o‘quv dasturi haqida ko‘proq ma’lumot olish uchun BYJU’S bilan birga bo‘ling. Shuningdek, talabalar bu yerda eng so‘nggi namunaviy testlar, savol qog‘ozlari, ish varaqlari va boshqa imtihon materiallarini ham olishlari mumkin, bu esa ularga yanada samaraliroq o‘rganishga yordam beradi.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Nima uchun bu “kislota sinovi” deb ataladi?

Tarkibida karbonatli minerallar bo‘lgan tog‘ jinslari xlorid kislota yoki sirka kislotasi reaksiyasi natijasida pufakchalanadi. Oltin esa HNO₃ va HCl ning 1:3 nisbatdagi aralashmasi bo‘lgan aqua regia da eriydi. Ushbu moddalar kislota bilan bo‘ladigan reaksiya orqali aniqlangani uchun bu usul kislota sinovi deb ataladi.

Q2

Uy sharoitida oltinni kislotasiz qanday tekshirish mumkin?

Sirlanmagan chinni parchasini oling va oltin buyumni unga ishqalang. Agar u qora iz qoldirsa, bu material oltin emas. Agar u oltinsariq iz qoldirsa, buyum oltin bo‘ladi.

Q3

Oltin suvda suzadimi?

Oltin suvda erimaydi. U gidrofob xususiyatga ega.

Q4

Moddaning kislotali ekanini qanday aniqlash mumkin?

Litmus qog‘ozi yordamida eritmaning kislotali, asosli yoki neytral ekanini aniqlash mumkin. Agar eritmada ko‘k litmus qog‘ozi qizil rangga aylansa, eritma kislotali tabiatga ega bo‘ladi; agar qizil litmus ko‘k rangga aylansa, eritma asosli tabiatga ega bo‘ladi; agar rang o‘zgarmasa, u neytral bo‘ladi. Shuningdek, biror moddaning qanchalik kislotali ekanini miqdoriy jihatdan aniqlashning amaliy usuli sifatida pH shkalasidan ham foydalanish mumkin. Agar eritmaning pH qiymati 7 dan kichik bo‘lsa, u kislotali; pH 7 bo‘lsa, neytral; pH 7 dan katta bo‘lsa, asosli bo‘ladi.

Q5

Yer yuzidagi eng kuchli kislota qaysi?

Ftorantimon kislotasi (fluoroantimonic acid) Yer yuzidagi eng kuchli superkislota hisoblanadi. U 100% sulfat kislotadan 20 kvintillion marta kuchliroq kislotadir.