Kislota kuchi haqida

Siz kislotalar atamasi bilan allaqachon tanishsiz. Siz kislotalarning fizik va kimyoviy xossalari haqida o‘rgangansiz. Ularning ayrim sodda xossalari quyidagilar: pH qiymati 7 dan past bo‘ladi, ular ko‘k lakmus qog‘ozini qizil rangga aylantiradi, nordon ta’mga ega va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishib tuzlar hosil qiladi. Kislotalarga oid qiziqarli omillardan biri — kislota kuchidir.

Ushbu maqolada biz kislota kuchi va unga ta’sir qiluvchi omillar haqida so‘z yuritamiz.

Kislota kuchi nima?

Kislota kuchi — bu kislotaning o‘zining H⁺ ionini yo‘qotish qobiliyatining o‘lchovidir.

U bir necha omillarga bog‘liq bo‘lib, biz ularni keyingi bo‘limlarda ko‘rib chiqamiz.

Kuchli va kuchsiz kislotalar nima?

• Kuchli kislota — eritmada to‘liq ionlanadigan kislota, kuchsiz kislota esa faqat qisman ionlanadi.
• Kuchli kislotalar korroziv xususiyatga ega bo‘lib, teri bilan tegishganda kuchli kuyishlarni keltirib chiqaradi.
• Kuchsiz kislotalar esa faqat yengil darajada korroziv bo‘lib, hatto oziq-ovqatlarimizda va tanamizda ham uchraydi.
• Xlorid kislota va sulfat kislota kuchli kislotalarga misol bo‘ladi.
• Etan kislota, limon kislotasi (tsitrus mevalarda uchraydi) va sirka kislotasi (sirkada uchraydi) kuchsiz kislotalarga misol bo‘ladi.

Kislota kuchini belgilovchi omillar

Yuqorida aytib o‘tilganidek, turli kislotalarning kislota kuchi turlicha bo‘ladi. Dissotsilanish darajasi yuqori bo‘lgan kislota kuchliroq kislota sifatida namoyon bo‘ladi. Endi kislotaning kuchi qaysi omillarga bog‘liqligini tushunib olaylik. Kislotaning dissotsilanish darajasi quyidagi ikki omilga bog‘liq.

1. H-A bog‘ining mustahkamligi
2. H-A bog‘ining qutbliligi

Umuman olganda, H-A bog‘i qanchalik kuchsiz bo‘lsa, kislota shunchalik kuchli bo‘ladi. Xuddi shuningdek, H-A bog‘ining qutbliligi qanchalik katta bo‘lsa, kislota shunchalik kuchli bo‘ladi. Ushbu ikkala omil ham kislota molekulalarining H⁺ va A^- ionlariga dissotsilanishini osonlashtiradi va shu orqali kislotalilikni oshiradi.

Kislota kuchi tartibi

Bu yerda kislotalik kuchi tartibini ham keltirish mumkin: davriy jadvalning bir xil guruhidagi elementlarni taqqoslaganda, H-A bog‘ining mustahkamligi uning qutbliligiga qaraganda kislotalikni belgilashda muhimroq omil hisoblanadi. Guruh bo‘ylab pastga tushgan sari A ning o‘lchami kattalashadi, H-A bog‘ining mustahkamligi kamayadi va shuning uchun kislota kuchi ortadi. Masalan, 17-guruh elementlari gidridlarining kislota kuchi quyidagi tartibda ortadi.

HF < HCl < HBr < HI

Kislota kuchiga ta’sir qiluvchi omillar

• Bu H-A bog‘ining mustahkamligiga bog‘liq. Bog‘ qanchalik kuchsiz bo‘lsa, uni uzish uchun shunchalik kam energiya talab qilinadi. Demak, kislota kuchli bo‘ladi.
• H-A bog‘ining qutbliligi ham uning kislota kuchiga ta’sir qiladi. Agar bog‘ juda qutbli bo‘lsa, proton molekulani osonroq tark etadi va bu uni kuchli kislota qiladi.
• Biroq, davriy jadvalning bir xil guruhidagi elementlarning kislota kuchini yuqoridagi ikki omil asosida ko‘rib chiqqanda va taqqoslaganda, bog‘ mustahkamligi muhimroq hisoblanadi.
• Shunga qaramay, bir xil qator (row)dagi elementlarning kislota kuchini taqqoslaganda, H-A bog‘ining qutbliligiga ustuvor ahamiyat beriladi.
• A atomining o‘lchami ham kislota kuchiga ta’sir qiladi. Atom kattalashgan sari bog‘ kuchsizlashadi. Natijada, kislota kuchi ortadi.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Kislotani kuchli yoki kuchsiz qiladigan narsa nima?

Asosan, kuchli kislotalar eritmada ionlar holida bo‘ladi, shuning uchun H va A ni birga ushlab turgan bog‘lar kuchsiz bo‘lishi kerak. Kuchli kislotalar ionlarga oson ajraladi. Kuchsiz kislotalar esa ko‘pincha eritmada juda oz miqdordagi ionlar bilan molekula holida mavjud bo‘ladi, demak H va A ni birga bog‘lab turgan bog‘lar mustahkam bo‘ladi.

Q2

Eng kuchli kislota qaysi?

Karboran superkislotalari (carborane superacids) dunyodagi eng kuchli kislotalar sifatida qaralishi mumkin, chunki ftorantimon kislotasi (fluoroantimonic acid) aslida ftorid kislota va surma pentaflorid aralashmasidir. Karboran kislotalarining pH qiymati -18 ga teng bo‘lishi mumkin.

Q3

Kislota kuchiga qanday omillar ta’sir qiladi?

Bu H-A bog‘ining mustahkamligiga bog‘liq. Bog‘ qanchalik mustahkam bo‘lsa, uni parchalash uchun shunchalik ko‘p energiya talab qilinadi. Demak, bunday kislota kuchsizroq bo‘ladi. H-A bog‘ining qutbliligi ham uning kislota kuchini belgilaydi.

Q4

Eng kuchsiz kislota qaysi?

Limon kislotasi eritmasida H⁺ ionlari konsentratsiyasi juda past bo‘lgani uchun, u sulfat kislota va xlorid kislotaga nisbatan kuchsiz kislota hisoblanadi. Limon kislotasi organik kislota bo‘lib, kuchsiz kislotalarning ko‘pchiligi organik kislotalardir.

Q5

Yettita kuchli kislota qaysilar?

Yettita kuchli kislota quyidagilar:

1. xlorat kislota
2. bromid kislota
3. xlorid kislota
4. yodid kislota
5. nitrat kislota
6. perxlorat kislota
7. sulfat kislota.

Biroq kuchli kislotalar ro‘yxatining bir qismini bilishning o‘zi kislota qanchalik xavfli yoki zararli ekanini to‘liq ko‘rsatmaydi.