Kimyo fanining asosiy qonunlari

Kimyo o'lchovga asoslangan fan bo'lganligi sababli, eksperimental natijalarni o'lchash va izohlash uning asosiy qonuniyatlarining paydo bo'lishiga olib keldi.

Massa saqlanish qonuni

Elementlar kimyoviy hodisalar natijasida yangi modda hosil qiladi. Yangi moddaning xossalari uni tashkil etuvchi elementlarning xossalaridan farq qiladi. Kimyoviy reaksiya natijasida kamida ikki xil element atomlarining maʼlum nisbatda qoʻshilishi natijasida hosil boʻlgan yangi sof modda birikma deyiladi.

Birikmalar elementlaridan kimyoviy reaksiya natijasida hosil bo'ladi. Kimyoviy reaksiyalarda reaksiyaga kirishuvchi moddalarning massalari bilan mahsulotlar massalari o‘rtasida qanday bog‘liqlik mavjud? Umumiy massada o'sish yoki pasayish bormi?

Antuan Loran de Lavuazyening ishi zamonaviy kimyo rivojida muhim o‘rin tutadi. 1789 yilda u metall oksidlari kislorod bilan metallar hosil qilgan birikmalar ekanligini isbotladi. U yonish va oksidlanish hodisalarini toʻgʻri tushuntirib, kimyoda inqilob yaratgan ixtiroga asos soldi.

Mavzuga doir maqolalar:

Kimyoning asosiy stexiometrik qonunlari

Moddalar massasining saqlanish qonuni

Tarkibning doimiylik qonuni

Avogadro qonuni haqida

Ekvivalentlar qonuni haqida

Lavuazye moddaga uning haqiqiy ma’nosini berib, uning miqdoriy ta’rifladi. U yopiq idishlarda o‘tkazgan tajribalarida kimyoviy reaksiyalar jarayonida massa o‘zgarmasligini aniqlab, massaning saqlanish qonunini taklif qildi. 1774 yilda Lavuazye o'z tajribasida qalay (Sn) namunasi va havo bo'lgan shisha sharning og'zini yopib va uni tortdi. Keyin bu shisha kolbani qizdirdi va qalay (I) oksidi (SnO) birikmasidan iborat shisha idishda oq kukun holida qalay hosil bo'lishini kuzatdi. Bu jarayondan so‘ng u shisha sharni yana tortdi va tortish natijalarini tajriba oldidan olingan natijalar bilan solishtirdi. U tajriba davomida massa o'zgarmasligini aniqladi. Xuddi shu tajribani takrorlab, har safar qalay () oksidi massasi qalay namunasi massasi va u ishlatgan havo miqdori massasi yig'indisiga teng ekanligini o'lchadi.

J.J.Bekir yonish hodisasini umumiy kimyoviy reaksiya bilan izohlagan birinchi olimdir. U olovni yonayotgan ob'ektning elementi sifatida qabul qildi va bu element yonishdan keyin materiyani tark etganini da'vo qildi.

Lavuazye oʻz tajribalaridan soʻng, reaksiyada hosil boʻlgan mahsulotlarning massalari yigʻindisi reaksiyaga kirishayotgan moddalarning massalari yigʻindisiga teng ekanligini aytib, massaning saqlanish qonunini ifodaladi. Kimyoviy reaksiyaga kiruvchi moddalar massalari yig’indisi hosil bo’lgan mahsulotlar massalari yig’indisiga teng. Boshqacha qilib aytganda, kimyoviy reaktsiyalarda massa ortishi yoki yo'qolishi mumkin emas.

Sanoatda bu qonundan olinadigan mahsulot miqdori va jarayon oxiridagi samaradorlikka ko’ra foydalaniladigan xom ashyo miqdorini hisoblashda foydalaniladi. Masaning saqlanish qonunini umumiy holda quyidagicha ko’rsatish mumkin.

M1 =M2

M1 - sodir bo'lgan o'zgarishgacha bo'lgan moddalarning umumiy massalarini ko'rsatadi.

M2 - sodir bo'lgan o'zgarishdan keyingi moddalarning umumiy massalarini ko'rsatadi.

50 gramm CaCO3 ning qattiq qismiga yuqori issiqlik berilganda CaO va CO₂ gaziga parchalanadi. Agar c CO₂ gazining massasi 22 gramm bo'lsa, necha gramm CaO hosil bo'lgan?

Massaning saqlanish qonuniga ko'ra, parchalangan CaCO₃ birikmasining massasi CaO va CO₂ birikmalarining massalari yig'indisiga teng.

CaCO₃ →CaO + CO₂

50g = x g + 22g

bu yerda x CaO massasi

50 = x + 22

x = 50 - 22

x = 28 g CaO hosil bo'lgan.

https://cheminfo.uz/moddalar-tarkibining-doimiylik-qonuni/