Atsetat haqida

Atsetat — formulasi C₂H₃O₂⁻ bo‘lgan kimyoviy birikma. U atsetat ioni (acetate ion) yoki monoatsetat (monoacetate) deb ham ataladi. U sirka kislotasi ning ishqoriy, metall, yer-metall, metallmas yoki boshqa asoslar bilan birikishi natijasida hosil bo‘ladigan tuzdir.

Piruvatning atsetil-koenzim A (acetyl-coenzyme A) ga aylanishi piruvat degidrogenaza (pyruvate dehydrogenase) deb ataladigan ferment yordamida amalga oshadi. Atsetil-CoA keyinroq E. coli (Escherichia coli) da atsetatga aylantiriladi va bir vaqtda substrat darajasidagi fosforlanish (substrate-level phosphorylation) orqali ATP hosil qiladi. Butun jarayon uchun ikki ferment zarur: atsetat kinaza (acetate kinase) va fosfat atsetiltransferaza (phosphate acetyltransferase).

atsetil-CoA + fosfat → atsetil-fosfat + CoA

atsetil-fosfat + ADP → atsetat + ATP

Atsetat tuzilishi (C₂H₃O₂⁻)

Atsetatning fermentatsiyasi

Sirka kislotasi dismutatsiya (dismutation) reaksiyasiga uchrab, karbonat angidrid (CO₂) va metan (CH₄) hosil qiladi.

CH₃COO⁻ + H⁺ → CH₄ + CO₂ ΔG° = −36 kJ/mol

Reaksiya metanogen arxeylar (methanogen archaea) katalizatori ishtirokida boradi. Sirka kislotasining karboksil guruhidan metil guruhiga bitta elektron ko‘chiriladi va natijada karbonat angidrid hamda metan gazi hosil bo‘ladi.

Atsetat xossalari (C₂H₃O₂⁻)

Atsetat	C2H3O2−
Atsetatning molekulyar massasi	59.044 g/mol
Atsetatning monoisotop massasi (monoisotopic mass)	59.013 g/mol
Murakkablik (complexity)	25.5
Kon’yugat kislota (conjugate acid)	Sirka kislotasi

Atsetatning kimyoviy xossalari – (C₂H₃O₂−)

1. Atsetat natriy gidroksid bilan reaksiyaga kirishadi

Natriy atsetat va soda-ohak (soda lime: NaOH + CaO) reaksiyaga kirishganda metan va natriy karbonat hosil bo‘ladi. Bu reaksiya dekarboksillanish (decarboxylation) deb ataladi va alkanlarni olishning umumiy usullaridan biri hisoblanadi.

CH₃COONa + NaOH → CH₄ + Na₂CO₃

2. Atsetat suv bilan reaksiyaga kirishadi

Suv o‘z-o‘zidan gidroksid anionlari (OH⁻) va vodorod kationlariga (H⁺) ionlanadi. Natriy atsetat suvda natriy va atsetat ionlariga dissotsilanadi. Natriy ionlari gidroksid ionlari bilan juda kam reaksiyaga kirishadi, atsetat ionlari esa vodorod ionlari bilan birikib, sirka kislotasini hosil qiladi.

Eritma neytral emas, balki biroz ishqoriy (alkaline) bo‘ladi.

Atsetatdan foydalanish (C₂H₃O₂⁻)

• • Atsetat bo‘yoqlar, siyohlar (inks) va qoplamalarda (coatings) erituvchi sifatida ishlatiladi.
  • Sellyuloza atsetat (cellulose acetate) ko‘zoynak romlarini tayyorlashda ishlatiladi.
  • U tagliklar (diapers)da qo‘llanadi.
  • Kaliy atsetat (potassium acetate) oziq-ovqat konservanti sifatida ishlatiladi.
  • Laboratoriyalarda ishlatiladi.
  • Alyuminiy atsetat (aluminium acetate) yig‘ishtiruvchi/toraytiruvchi ta’sirga ega vosita — astrigent (astringent) sifatida ishlatiladi.

Tez-tez so‘raladigan savollar (FAQ)

Q1

Atsetat tarkibida qaysi elementlar bor?

Metall atsetatlar — metall kationi va atsetat anionidan tashkil topgan noorganik tuzlardir. Atsetat anioni ko‘p atomli ion bo‘lib, ikki uglerod atomi ionik bog‘lanishda uchta vodorod atomi va ikkita kislorod atomidan tashkil topadi (belgisi: CH3COO) va umumiy formula og‘irligi 59.05 ga teng.

Q2

Atsetat bilan sirka kislotasi o‘rtasidagi farq nima?

Atsetat va sirka kislotasi o‘rtasidagi asosiy farq shundaki, sirka kislotasi neytral birikma, atsetat esa umumiy manfiy elektr zaryadga ega aniondir. Sirka kislotasi sirka (vinegar) hosil bo‘lishiga xizmat qiladigan organik birikma, atsetat ioni esa sirka kislotasining kon’yugat asosi (conjugate base) hisoblanadi.

Q3

Atsetat asosmi yoki kislota?

Natriy atsetat — asosiy tuz (basic salt); atsetat ioni suvdan protonni ajratib oladi (deprotonate), natijada eritmaning pH qiymati ortadi. Asosiy tuzlar kuchli asos va kuchsiz kislota o‘rtasidagi neytrallanish (neutralization) reaksiyasida hosil bo‘ladi.

Q4

Atsetatning afzalliklari nimalardan iborat?

Bu eng moslashuvchan matolardan biri bo‘lib, g‘ijimlanishga (wrinkling) chidamli. AFZALLIKLARI: ipakdek ko‘rinish, hashamatli his beradi. KAMCHILIKLARI: bo‘yoqlar xiralashishi yoki oqib ketishi (fade or bleed) mumkin, issiqlikka sezgir, tolalari nisbatan “kuchsiz”. Atsetat kiyimlarni iliq suvda va yengil (light-duty) yuvish vositasi bilan qo‘lda yuving.

Q5

Atsetat qanday ishlab chiqariladi?

Atsetat tolasi (acetate fiber) yuqori tozalikdagi yog‘och sellyulozasi (wood pulp) bilan sirka angidridi (acetic anhydride) ni reaksiyaga kiritish orqali olinadi. Ushbu kimyoviy reaksiya natijasida hosil bo‘lgan atsetat “parchalari” (acetate flakes) erituvchida eritiladi, filtrlab tozalanadi va yigirish uchun xomashyo eritmasini (spinning stock) olish maqsadida modifikatsiya qilinadi.

Atsetat anioni karboksilatlar (carboxylate) oilasiga mansub. U sirka kislotasining kon’yugat asosi (conjugate base) hisoblanadi. pH 5.5 dan yuqori bo‘lganda sirka kislotasi atsetatga aylanadi. Biologiyada u keng uchraydigan anion bo‘lib, organizmlar undan atsetil-koenzim A (acetyl coenzyme A) ko‘rinishida foydalanadi. Etanolni oksidlash orqali hosil bo‘ladigan atsetat osilish (hangover) paydo bo‘lishining muhim omillaridan biri ekani taxmin qilinadi.