Atsetamid nima

C₂H₅NO — kimyoviy nomi atsetamid bo‘lgan organik birikma.

Atsetamid yana sirka kislotasi amidi (acetic acid amide), yoki etanamid (ethanamide), yoki atsetimid kislota (acetimidic acid) deb ham ataladi. U sirka kislotasidan olinadi va eng sodda amid hisoblanadi. U plastifikator sifatida keng qo‘llanadi.

Etanamid gigroskopik, rangsiz qattiq modda bo‘lib, sirka (sirkasimon) hidiga o‘xshash o‘tkir hidga ega. U suvda, xloroformda, issiq benzolda, glitserinda yaxshi eriydi va efirda ozgina eriydi. U sirka kislotasi (CH₃COOH) ning ammiak (NH₃) bilan formal kondensatsiyasi natijasida hosil bo‘ladigan atsetamidlar sinfiga mansub. Tabiiy holda u qizil lavlagida uchraydi.

Atsetamid tuzilishi -CH₃CONH₂

Atsetamid tuzilishi – C₂H₅NO

Atsetamid xossalari –CH₃CONH₂

C2H5NO	Atsetamid
C2H5NO ning molekulyar og‘irligi/molyar massasi	59.068 g/mol
Atsetamid zichligi	1.159 g/cm3
Atsetamidning qaynash harorati	221.2 °C
Atsetamidning erish (suyuqlanish) harorati	79 dan 81 °C gacha

Atsetamidni olish (ishlab chiqarish) -CH₃CONH₂

Kimyoviy laboratoriyalarda u ammoniy atsetatni suvsizlantirish (dehidratatsiya) orqali olinishi mumkin. Reaksiya quyidagicha:

[NH₄][CH₃CO₂] → CH₃C(O)NH₂ + H₂O

Shuningdek, u qaytaruvchi aminlash (reductive amination) jarayonlarida qo‘llanadigan sharoitlarda atsetilatseton (acetylacetone) ning ammonolizi (ammonolysis) orqali ham olinishi mumkin.

Muqobil ravishda, muzli vannada suvsiz sirka kislotasi (CH₃COOH), quritilgan vodorod xlorid gazi va atsetonitril (acetonitrile) ishtirokida, atsetil xlorid (acetyl chloride) reagenti bilan ham ishlab chiqarish mumkin.

Sanoat miqyosida u ammoniy atsetatni suvsizlantirish yoki atsetonitrilni gidrolizlash orqali olinadi.

CH₃CN + H₂O → CH₃C(O)NH₂

Atsetamiddan foydalanish -CH₃CONH₂

• Atsetamid ko‘plab noorganik va organik birikmalar uchun erituvchi sifatida ishlatiladi.
• Portlovchi moddalar tarkibida qo‘llanadi.
• Plastifikator sifatida ishlatiladi.
• Gigroskopik vosita sifatida ishlatiladi.
• Metilamin ishlab chiqarishda qo‘llanadi.
• Stabilizator sifatida ishlatiladi.
• Kirib boruvchi (penetrant) vosita sifatida ishlatiladi.
• Yong‘inni bostiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.

Atsetamidning sog‘liq uchun xavflari - CH₃CONH₂

U yonuvchan (combustible) bo‘lib, qizdirilganda zaharli gaz yoki tutun (bug‘) ajratadi. Sirka kislotasi amidiga (acetic acid amide) ta’sirlanish shilliq qavatlar, teri va ko‘zlarda tirnashishni keltirib chiqarishi mumkin. Shuningdek, shox parda (kornea) shikastlanishiga ham sabab bo‘lishi mumkin.

Tez-tez so‘raladigan savollar

Q1

Atsetamid nima maqsadda ishlatiladi?

Atsetamid — formulasi CH3CONH2 bo‘lgan organik birikma. Bu sirka kislotasi hosilalarining eng sodda amidi hisoblanadi. Atsetamid polimer mahsulotlar, masalan, yutuvchi sifatida ishlatiladigan polimer tovari bo‘lgan polivinil atsetamid (polyvinyl acetamide) ni ishlab chiqarishda, ko-monomer (co-monomer) sifatida qo‘llanadi.

Q2

Nima uchun atsetamid suvda eriydi?

Birlamchi amid NH2 dan hosil bo‘lib, unda aminoguruh karboksil gidroksil guruhini almashtiradi. Bunga misol — atsetamid (sirka kislotasi + amid). Past molekulyar massali amidlar vodorod bog‘lari hosil qilgani sababli suvda eriydi.

Q3

Atsetamid qanday hid beradi?

Atsetamid — sirka kislotasidan olingan kimyoviy modda bo‘lib, u sirka yoki ammiak hidiga o‘xshash hid berishi aniqlangan. U musculus (musculus) uxlaydigan va ovqat izlab topadigan joylarga yopishib (singib) qoladi.

Q4

Atsetamid HCl da eriydimi?

Asosiy xulosalar shundan iboratki, ammiak va atsetamid kichikroq molekulalar bo‘lgani uchun suvda ham, HCl da ham eriydi. Trietilamin, anilin va N, N-dimetilanilin esa suvda hamda HCl da eruvchan deb hisoblanmaydi, biroq MTBE da eriydi. MTBE ammiak va atsetamidda erimaydi.

Q5

Nima uchun atsetamid etilaminga qaraganda kuchsizroq asos?

Asosning kuchi undagi erkin elektron juftligi (lone pair) mavjudligi bilan belgilanadi, chunki aynan shu elektronlar eritmadagi H⁺ ionlarini “yutib” (mop up) oladi va pH ni ko‘proq ishqoriy tomonga oshiradi. Fenilamin ham etilaminga nisbatan kuchsizroq asos, chunki unda erkin elektron juftligining ulushi (mavjudligi) kamroq bo‘ladi.