Aromatik aminlar — Anilin haqida

Aromatik aminlarning eng ko‘p ishlatiladigan va o'rganilgan vakili anilin yoki aminobenzoldir—C₆H₅NH₂.

Anilin o‘ziga xos hidli suyuqlik. t°_suyuq=6°C, t° _qaynash= 184°C. Uzoqroq tursa rangi qorayadi. Anilinni tarkibiga ko‘ra ammiakdagi bir vodorod atomining fenil radikaliga almashinuvidan hosil bo‘lgan modda yoki benzol halqasidagi bir atom vodorodi aminogruppaga almashingan hosilasi deyish mumkin.

Aromatik aminlarning olinishi

Aromatik birlamchi aminlar, shu jumladan, anilin ham 1842 yilda N. N. Zinin tomonidan kashf qilingan reaksiya asosida sintez qilinadi. Zinin reaksiyasi — aromatik nitrobirikmalarni (NH₄)₂S — ammoniy sulfid ta’sirida qaytarishdir:

C₆H₅NO₂ +3(NH₄)₂S C₆H₅NH₂+ 3S

Anilin sintez qilishning boshqa usuli ham mavjud bo‘lib, u nitrobenzolni cho‘yan qirindisi va xlorid kislota aralashmasi ishtirokida qaytarishdir.

Anilin olishning keyingi yillarda yaratilgan qulay usuli—nitrobenzol bug'larini H₂ gazi bilan katalizator ishtirokida qaytarishdir:

C₆H₅NO_2(bug') + 3H₂ C₆H₅NH₂ + 2H₂O

Bu usullar bilan anilinning gomologlaridan toluidin (CH₃- C₆H₄-NH₂) ham olinadi. Anilin, toluidin lak-bo‘yoq sanoatining asosiy xomashyosidir.

Kimyoviy xossalari

Anilinning kimyoviy xossalari —NH₂ va benzol halqasining elektron tuzilishlari hamda ularning bir- biriga ta’siri bilan tushuntiriladi.

• Benzol halqasi NH₂ — gruppasi elektron zichligini o‘ziga tortgani uchun aminogruppaning asoslilik xususiyati (kamayadi) pasayadi, shu sababli anilinning suvli eritmasi lakmusni ko‘k rangga bo‘yay olmaydi. Lekin juda kuchsiz asos sifatida kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi:

C₆H₅NH₂ + HC1 C₆H₅NH₃⁺Cl^- (fenilammoniyxlorid)

Hosil bo'lgan tuz anilingidroxlorid deb ham aytiladi, suvda yaxshi eruvchan tuz bo'lib, elektrolit xossasiga ega. Mo‘l ishqor ta’sirida qaytadan anilinga aylanadi:

C₆H₅NH₃⁺Cl^- + NaOH C₆H₅NH₂ + NaCl + H₂O

Anilin benzol halqasi hisobiga almashinish reaksiya­siga juda oson kirishadi. Agar anilinga brom ta’sir ettirilsa, —NH₂ gruppaga nisbatan orto- va para-holatdagi vodorod atomlari bromga almashinadi:

Alifatik va aromatik aminobirikmalarning asosli xossalarini qiyoslash

Ammiak (H₃N) va aminobirikmalar molekulalari (R—NH₂, R₂NH, R₃N)dagi azot atomlarining elektron tuzilishi o‘xshash bo‘lib, har bir azot atomida bir juft taqsimlanmagan elektronlari hisobiga asoslilik xossasini namoyon qiladi. Alkil amihlaming asoslik xossasi ammiaknikidan kuchli:

NH₃< CH₃NH₂< (CH₃)₂NH < (CH₃)₃N < C₂H₅N < (C₂H₅)₂NH > (C₂H₅)₃N

Chunki ammiak molekulasidagi vodorod atomining alkil radikali (CH₃—)ga almashtirilishi azot atomi tomon elektronlarning siljishiga olib keladi va azot atomining asoslik xossasi kuchayadi. Azot atomi yuqori elektron buluti zichligiga ega bo‘lgani uchun suv molekulasidagi protonni o‘ziga kuchli tortib, OH^- — ionini osonlik bilan ajralishiga sabab bo'ladi:

Ikkinchi CH^-₃ radikalining kiritilishi bu xususiyatni yanada kuchaytiradi va dimetilamin (ikkilamchi amin) metilamin (birlamchi amin) ga nisbatan yanada kuchliroq asos xossasiga ega bo‘ladi.

Uchinchi radikalning kiritilishi uchlamchi alkil aminning asos xossasini awalgidek tartibda oshirib borishi kerak edi. Ammo uchta alkil radikalining bitta azot atrofida joylashganligi fazoviy jihatdan unda elektron zichligining va demak manfiy zaryadning stabillashuvini qiyinlashtiradi. Bu o‘z navbatida azot atomini suv molekulalari tomonidan gidratlanishiga to‘sqinlik qiladi va aminning asos xossasining biroz kuchsizlanishiga sabab bo'ladi.

Lekin radikalning kattalashuvi (CH₃— o‘rniga C₂H₅— bo‘lishi) aminlaming asoslilik xossasining sezilarli oshishiga olib keladi.

Aromatik aminlarda benzol halqasining borligi azot atomidagi elektron zichligini uning tomoniga siljishiga va azotning asoslik xossasi (suv molekulasidagi vodorod atomini o‘ziga tortish xossasi)ni kuchsizlantiradi:

Aromatik halqalar soninihg ortishi kutilganidek, aminlarning asoslik xossasini kamaytirib boradi:

NH₃ > C₆H₅NH₂ > (C₆H₅)₂NH > (C₆H₅)₃N

Anilin molekulasidagi benzol halqasida NH₂—gruppada orto- holatda CH₃— radikalining kiritilishi uning asoslik xossasini katnaytirsa, meta- ya para- holatda bo'Iishi esa aromatik amirining asosliligini oshiradi.
Anilin molekulasiga Cl— yoki NO₂— kabi elektron-akseptor o'rinbosarlarning para-holatda kiritilishi asoslik xossasini kamaytiradi.