Adgeziya va kogeziya o‘rtasidagi farqlar
Kundalik hayotimizda kuzatiladigan turli hodisalarni tushuntirib beradigan ko‘plab fizik jarayonlar mavjud. Ba’zan biz bu kichik hodisalarga yetarlicha e’tibor bermaymiz, ammo aynan ular Yerda hayot davom etishiga yordam beradi. Adgeziya (adhesion) va kogeziya (cohesion) kuchlari shunday hodisalardan ikkitasi hisoblanadi. Ular nomi jihatidan o‘xshash eshitilsa-da, mohiyatan butunlay boshqa jarayonlarni ifodalaydi. Sirt tarangligi suvning muhim fizik xossalaridan biri bo‘lib, adgeziya va kogeziya o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuntiradi.
Adgeziya va kogeziya ta’rifi
Ta’rifga ko‘ra, ikki yoki undan ortiq turli molekulalarning bir-biri bilan bog‘lanishga moyilligi adgeziya deb ataladi. Bir xil molekulalar o‘rtasidagi tortishish kuchi esa kogeziya deb ataladi.
Adgeziya kuchlari turli moddalarga ta’sir qiluvchi elektrostatik kuchlar natijasida yuzaga kelishi mumkin. Kogeziya kuchlari esa Van der Vaals kuchlari va vodorod bog‘lanishi bilan bog‘liq bo‘lib, suv kabi suyuqliklarning ajralishga qarshilik ko‘rsatishiga sabab bo‘ladi. Shisha yuzasiga suv quyilganda, suv yuzasida ham adgeziya, ham kogeziya kuchlari ta’sir qiladi. Kuchli adgeziya kuchi suyuqlikning sirt bo‘ylab yoyilishiga olib keladi, kuchli kogeziya kuchi esa sirt ustida suv tomchilarining hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Adgeziya va kogeziya kuchlari o‘z kuchi jihatidan turlicha bo‘ladi. Masalan, agar suv molekulalari orasidagi kogeziya kuchlari ularning boshqa sirt bilan adgeziya kuchlaridan kuchliroq bo‘lsa, alohida molekulalar bir-birini tortadi va natijada suv yig‘ilib qoladi. Aksincha, agar suv yuzasining adgeziya kuchlari suv molekulalari orasidagi kogeziya kuchlaridan kuchliroq bo‘lsa, suv yoyilishga moyil bo‘ladi.
Adgeziya va kogeziya o‘rtasidagi farqlar
| T/r | Adgeziya | Kogeziya |
| 1. | Adgeziya ikki xil molekula yoki modda o‘rtasida sodir bo‘ladi. | Ikki o‘xshash modda yoki molekula o‘rtasida tortishish kuchi yuzaga kelsa, bu kuch kogeziya kuchi deb ataladi. |
| 2. | Adgeziya, odatda, suv molekulalari bilan ksilema tomirlari devorlari o‘rtasidagi tortishish kuchi sifatida namoyon bo‘ladi. | Kogeziya kuchi suv molekulalari orasida erkin tarzda ta’sir qiladi. |
| 3. | Kapillyar hodisa va menisk — ya’ni silindrsimon idishda suyuqlik hosil qiladigan egri sirt — adgeziya ta’sirlaridir. | Sirt tarangligi, menisk va kapillyar hodisa kogeziya ta’sirlaridir. |
| 4. | Adgeziya ikki xil modda o‘rtasida mavjud bo‘lgan elektrostatik yoki mexanik kuchlar natijasida yuzaga keladi. | Kogeziya vodorod bog‘lanishi va Van der Vaals kuchlari natijasida yuzaga keladi. |
| 5. | Kuchli adgeziya kuchi suyuqlikning butun sirt bo‘ylab yoyilishiga sabab bo‘ladi. | Kuchli kogeziya kuchi har qanday sirt ustida suv tomchilarini hosil qiladi. |
Ko‘p beriladigan savollar — FAQ
1-savol
Kogeziya nima va unga qanday misol keltirish mumkin?
Ikki o‘xshash modda yoki molekula o‘rtasida tortishish kuchi yuzaga kelsa, bu kuch kogeziya kuchi deb ataladi. Suv kogeziyaga misol bo‘la oladi. Har bir suv molekulasi qo‘shni molekulalar bilan vodorod bog‘lari hosil qiladi.
2-savol
Adgeziya nima va unga qanday misol keltirish mumkin?
Ikki xil modda yoki molekula o‘rtasida tortishish kuchi yuzaga kelsa, bu kuch adgeziya kuchi deb ataladi. Barglar va gullar yuzasidagi suv tomchilari bunga misol bo‘ladi.
3-savol
Kogeziya va adgeziyani qanday farqlash mumkin?
Adgeziya va kogeziya o‘rtasidagi farq shundan iboratki, bir xil molekulalar o‘rtasidagi tortishish kogeziya, turli molekulalar o‘rtasidagi tortishish esa adgeziya deb ataladi.
4-savol
Kogeziya nima uchun muhim?
Kogeziya sirt tarangligining yuzaga kelishiga imkon beradi. Sirt tarangligi esa suyuqlik yuzasining mumkin bo‘lgan eng kichik sirt maydonigacha qisqarishiga sabab bo‘ladi. Shuningdek, u o‘simliklarning ildizlari orqali suvni o‘zlashtirishiga yordam beradi.