Temir va uning birikmalarining xossalari

Temirning tabiatda uchrashi. Temir yer poʻstlogʻini 5.1% ni tashkil  etadi. Fe VI-VII asrdan boshlab ma’lum, oltindan 4 va kumushdan 7 marotaba qimmat hisoblangan. Temirning asosiy birikmalari: Fe₂O₃ – qizil temirtosh, gematit. Fe₃O₄ magnitli temirtosh, 2Fe₂O₃*3H₂O - limonit, qoʻngʻir temirtosh, FeCO₃ – siderit, temir shpati, FeS₂ - pirit, temir kolchedani.

Fe elementining davriy sistemadagi oʻrni.

• Kimyoviy belgisi Fe;
• Davr 4;
• Qator 4;
• Guruh 8;
• Valentligi 2, 3;
• Metall;
• Tartib raqami 26;
• Atom massasi 56;
• Kislorodli birikmasi Feo, Fe2O3, Fe3O4;
• H2 birikmasi yoʻq;
• Atom tuzilishi +26 )2)8)4)2;
• P = +26;
• E = -26;
• N = 30;
• Elektron konf. 1s²2s²3s²3p⁶3d⁶4s²;

Fe moddasining fizik xossalari. Toza temir – kumushsimon oq  rangli, havoda tezda xiralashuvchi, yetarlicha yumshoq va bolgʻalanuvchan, kuchli magnit xossalariga ega metall boʻlib, issiqlik va elektr tokini yaxshi oʻtkazadi, suyuqlanish xarorati 1534,83C, qaynash xarorati 2770C, zichligi 7874 kg\m³ izotop soni 16 ta.

Temir moddasining kimyoviy xossalari.

3Fe+2O₂→Fe₃O₄;    Fe+S=FeS

Fe+2HCl→FeCl₂+H₂

2Fe+6H₂SO₄→Fe₂(SO₄)₃+3SO₂+6H₂O

2Fe+3Cl₂→2FeCl₃

2Fe+N₂→2FeN4

Fe+6H₂O+3O₂→4Fe(OH)₃

Fe elementining birikmalari.

+2 oksidlanish darajasiga mansub birikmalar: FeO, Fe(OH)₂, FeCl₂ Aralash birikmalar  (+2 va +3) Fe₃O₄, FeO, Fe₂O_3. +3 oksidlanish darajasiga mansub birikmalar: Fe₂O₃, Fe(ON)₃, FeCl₃. Fe elementining birikmalarini aniqlash uchun ularga xos sifat reaksiyalarni bajariladi.

1-tajriba:   3FeSO₄ + 2K₃(Fe(CN) ₆) →  Fe₃(Fe(CN)₆)₂ + 3K₂SO₄

2-tajriba:   4FeCl₃ + 3K₄(Fe(CN)₆)₃) →Fe₄(Fe(CN)₆)₃ + 12KCl

3-tajriba:   FeCl₃  + 3NH₄SCN   → Fe(SCN)₃ + 3NH₄Cl  

1-tajribada turbunkul koʻk choʻkmasi hosil boʻladi.

2-tajribada berlin lazuri choʻkmasi hosil boʻladi.

3-tajribada toʻq tusli choʻkma hosil boʻladi.

FeCl₃+3NaOH→Fe(OH)₃+3NaCl;

Fe(OH)₃→Fe₂O₃+3H₂O;

4Fe(OH)₂+2H₂O+O₂→4Fe(OH)₃;

Ishlatilishi. Temir boshqa elementlar orasida inson uchun eng katta ahamiyatga ega metaldir. Zamonaviy texnikaning barcha sohalari temir va uning qotishmalari bilan chambarchas bogʻliq. Amaliyotda toza temirdan kamroq, lekin uning qotishmalari hisoblangan - poʻlat va choʻyandan juda keng miqyosda foydalaniladi. Ularning ahamiyati shu darajada kattaki, ular alohida – qora metallar deb, boshqa metallardan ajralgan. Bu toʻgʻrisida ma’lumotni keyinroq beramiz.

Biologik ahamiyati. Temir moddasi ion holida juda koʻplab oʻsimliklar, hayvonlar organizmida uchraydi va fermentlar tizimiga kiradi. U qonda kislorod va karbonat angidridni tashiydigan eritratsitlarning asosini tashkil etadi, oziq moddalarni organizmning barcha qismiga yetkazib beradi, qonni gemoglabin bilan taminlaydi, kamqonlikda dori-darmon sifatida ishlatiladi. Oʻsimliklarda fotosintez jarayonini ta’minlab beradi. Temir moddasi muskul toʻqimalarida 0,0185, ilikda 0,03-3,85, qonda 447mg/l miqdorda boʻladi.

Olinishi. Birikmalaridan elektroliz qilish yoʻli bilan olinadi. FeCl₂ → Fe + Cl₂