Qo‘shilish reaksiyasi haqida

Qo‘shilish reaksiyasi nima?

Organik kimyoda eng oddiy ta’rif bilan aytganda, qo‘shilish reaksiyasi — ikki yoki undan ortiq reagent birikib, kattaroq bitta mahsulot hosil qiladigan kimyoviy reaksiyadir.

Qo‘shilish reaksiyasi izohi

Ammo qo‘shilish reaksiyasiga faqat ko‘p bog‘ xususiyatiga ega kimyoviy birikmalar kirisha oladi, chunki odatda qo‘sh yoki uch bog‘ uzilib, kerakli yakka bog‘lar hosil bo‘ladi. Qo‘shilish reaksiyasi mohiyatan parchalanish reaksiyasining teskarisidir. Parchalanish reaksiyasida bitta birikma bir yoki bir nechta element yoki birikmaga ajraladi. Qo‘shilish reaksiyasiga misol sifatida propenning vodorod xlorid bilan reaksiyasini ko‘rish mumkin. Bu reaksiya tenglamasi quyidagicha:

CH₃CH = CH₂ + HCl → CH₃C⁺HCH₃ + Cl⁻ → CH₃CHClCH₃

Qo‘shilish reaksiyalari turlari

Qutbli qo‘shilish reaksiyalari ikki turga bo‘linadi:

1. Elektrofil qo‘shilish reaksiyalari
2. Nukleofil qo‘shilish reaksiyalari

Qutbsiz qo‘shilish reaksiyalari esa ikki turga bo‘linadi:

1. Erkin radikal qo‘shilish reaksiyalari
2. Sikloqo‘shilish reaksiyalari

Elektrofil qo‘shilish:

Elektrofil qo‘shilish reaksiyasi — qo‘sh yoki uch bog‘ kabi ko‘p bog‘li reagentda π-bog‘ uzilib, ikkita yangi σ-bog‘ hosil bo‘ladigan qo‘shilish reaksiyasidir.

Nukleofil qo‘shilish:

Nukleofil qo‘shilish reaksiyasi — elektronga kambag‘al yoki elektrofil qo‘sh yoxud uch bog‘ga, ya’ni π-bog‘ga ega kimyoviy birikma elektronga boy reagent — nukleofil bilan reaksiyaga kirishadigan qo‘shilish reaksiyasidir. Bunda qo‘sh bog‘ yo‘qoladi va ikkita yangi yakka bog‘, ya’ni σ-bog‘ hosil bo‘ladi.

Tez-tez so‘raladigan savollar — FAQ

Q1

Qo‘shilish reaksiyasining asosiy xususiyati nima?

Qo‘sh yoki uch bog‘ga ega birikmaga atom qo‘shilganda qo‘shilish reaksiyasi sodir bo‘ladi. Qo‘shilish reaksiyalari to‘yinmagan molekulalar bilan bog‘liq. Bunday molekulalar tarkibida qo‘sh yoki uch bog‘lar bo‘lgan uglevodorodlardir. Qo‘shilish reaksiyasi tugagandan keyin reagent qoldiqlari qolmaydi.

Q2

Qo‘shilish reaksiyasiga nima sabab bo‘ladi?

Organik kimyoda qo‘shilish reaksiyasi — ikki yoki undan ortiq molekula birikib, kattaroq molekula, ya’ni addukt hosil qiladigan organik reaksiyadir. Karbonil (C=O) yoki imin (C=N) guruhlari kabi uglerod—geteroatom qo‘sh bog‘lariga ega molekulalar ham qo‘shilish reaksiyasiga kirisha oladi, chunki ular ham qo‘sh bog‘ xususiyatiga ega.

Q3

Galogenlash qo‘shilish reaksiyasimi?

Galogen qo‘shilish reaksiyasi — oddiy organik reaksiya bo‘lib, unda galogen molekulasi alken funksional guruhidagi uglerod–uglerod qo‘sh bog‘iga qo‘shiladi. Bu reaksiya galogenlash va elektrofil qo‘shilishning birikmasidir.

Q4

Gidratlanish qo‘shilish reaksiyasimi?

Katalizator ishtirokida alkenlar suv bilan qo‘shilish reaksiyasiga kirishib, spirt hosil qiladi. Bunday qo‘shilish reaksiyasi gidratlanish deb ataladi. Suv bevosita uglerod–uglerod qo‘sh bog‘iga qo‘shiladi.

Q5

Fotogalogenlash reaksiyasi nima?

Galogen ultrabinafsha (UV) nurlanish yoki issiqlik ishtirokida alkan bilan reaksiyaga kirishganda galoalkan, ya’ni alkilgalogenid hosil bo‘ladi. Metanning xlorlanishi bunga misoldir. Bu hodisa reaksiya mexanizmi orqali tushuntiriladi. Bu — galogenlash mexanizmidir.