Plastmassalar haqida

Plastmassalar nima?

Plastmassalar — juda keng va tobora ortib borayotgan qo‘llanish sohalarida ishlatiladigan sintetik yoki yarim sintetik materiallarning keng turkumini ifodalash uchun odatda qo‘llanadigan atamadir.

Plastmassa hayotimizning ajralmas va muhim qismiga aylangan. Har yili iste’mol qilinadigan plastmassa miqdori muntazam ravishda ortib bormoqda. Uning past zichlikka ega bo‘lishi, mustahkamligi, foydalanishga qulay dizayni, qayta ishlash va buyum tayyorlash imkoniyatlari, uzoq xizmat muddati, yengilligi hamda arzonligi bunday keskin o‘sishga sabab bo‘layotgan omillardir.

Plastmassa chiqindilari juda ko‘zga tashlanadi, chunki ular umumiy qattiq chiqindilarning katta hajmini tashkil qiladi. Aynan yaqqol ko‘rinib turishi sababli plastmassa chiqindilari jiddiy qattiq chiqindi muammosi sifatida qaraladi.

Plastmassalarning afzalliklari

Plastmassadan foydalanishning ortib borishi uning foydali xossalari bilan bog‘liq. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• Juda yuqori darajadagi ko‘p qirralilik va muayyan texnik ehtiyojlarga moslashtirish imkoniyati.
• Raqobatchi materiallarga nisbatan yengilroq bo‘lgani uchun tashish jarayonida yoqilg‘i sarfini kamaytiradi.
• Oziq-ovqat mahsulotlarini qadoqlashda yaxshi xavfsizlik va gigiyena xususiyatlariga ega.
• Mustahkamlik va uzoq xizmat muddati.
• Kimyoviy moddalar, suv va zarbaga chidamlilik.
• A’lo darajadagi issiqlik va elektr izolyatsiyasi xususiyatlari.
• Ishlab chiqarish xarajatlarining nisbatan pastligi.
• Alyuminiy folga, qog‘oz, yelimlar kabi boshqa materiallar bilan birikishning o‘ziga xos imkoniyati.
• Estetik jihatdan ancha ustun ko‘rinish.
• Tanlov materiali — inson turmush tarzi va plastmassa bir-biridan ajralmas holga kelgan.
• Aqlli funksiyalar, aqlli materiallar va aqlli tizimlar.

Plastmassalarning kamchiliklari

Plastmassa ishlab chiqarishda stabilizatorlar yoki rang beruvchi moddalar sifatida qo‘shiladigan potensial zararli kimyoviy moddalardan ham foydalaniladi. Ularning ko‘pchiligi ekologik xavf bo‘yicha baholashdan o‘tkazilmagan, shu sababli ularning inson salomatligi va atrof-muhitga ta’siri hozircha to‘liq aniq emas.

Bunga misol sifatida PVX ishlab chiqarishda ishlatiladigan ftalatlarni keltirish mumkin. Ilgari PVX kichik yoshdagi bolalar o‘yinchoqlarida ishlatilgan va bu o‘yinchoqlar og‘izga solib so‘rilganda ftalatlar ajralib chiqishi mumkinligi haqida xavotirlar bo‘lgan. Hozirgi vaqtda ftalatlarning atrof-muhitga ta’siri bo‘yicha xavf baholash ishlari olib borilmoqda. Plastmassa mahsulotlarini utilizatsiya qilish ham ularning ekologik ta’siriga sezilarli hissa qo‘shadi.

Plastmassalarning aksariyati parchalanmaydi va ular chiqindi poligonlariga tashlanganidan keyin yemirilishi uchun uzoq vaqt talab qilinishi mumkin. Ayniqsa plastmassa qadoqlar kabi tobora ko‘proq plastmassa mahsulotlari xarid qilingandan ko‘p o‘tmay tashlab yuborilayotgani sababli, plastmassa chiqindilari uchun zarur bo‘lgan poligon maydoni ortib borayotgan muammoga aylanmoqda.

Ko‘p beriladigan savollar — FAQ

1-savol

Plastmassadan foydalanishning afzalliklari va kamchiliklari nimalardan iborat?

Plastmassalarning afzalliklari: ular mustahkam, arzon, suvga chidamli, ishlab chiqarishda nisbatan kam energiya talab qiladi va yengil bo‘ladi. Plastmassadan foydalanishning kamchiliklari esa shundan iboratki, ular atrof-muhitni ifloslantiradi va yovvoyi hayvonlar uchun xavf tug‘diradi.

2-savol

Plastmassaning afzalliklari qanday?

Plastmassa zanglashga chidamli va kimyoviy jihatdan nisbatan inert xususiyatga ega. Ular issiqlik kengayish koeffitsiyenti past bo‘lgan materiallar bo‘lib, kuchli issiqlik va elektr izolyatsiyasi xususiyatlariga ega. Plastmassaning afzalliklari orasida suvga yaxshi chidamlilik va yaxshi yopishuvchanlik ham bor. Plastmassa ishlab chiqarish mustahkam, qulay va arzon hisoblanadi.

3-savol

Plastmassaning salbiy ta’sirlari qanday?

Zaharli kimyoviy moddalar plastmassadan ajralib chiqib, deyarli har bir insonning qoni va to‘qimalarida uchrashi mumkin. Ularga ta’sirlanish o‘smalar, tug‘ma nuqsonlar, immunitetning zaiflashishi, endokrin tizim faoliyatining buzilishi va boshqa kasalliklar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

4-savol

Plastmassa bilan bog‘liq asosiy muammolar nimalardan iborat?

Plastmassalar gubka kabi ta’sir qilib, okean suvlaridagi ko‘plab zaharli kimyoviy moddalar va ifloslantiruvchi birikmalarni o‘ziga singdiradi. Plastmassalar parchalanganda, shuningdek, ularga rang kabi xususiyatlar berish uchun ishlatilgan kimyoviy moddalar ham atrof-muhitga ajralishi mumkin. Bu moddalar juda zaharli bo‘lishi ehtimoli bor.

5-savol

Plastmassa insonlar uchun qanday zararli?

Inson organizmi plastmassalarga qo‘shiladigan kimyoviy moddalarni o‘zlashtirishi mumkin. Ushbu moddalarning ayrimlari gormonlar faoliyatini o‘zgartirishi yoki inson salomatligiga boshqa ehtimoliy ta’sirlar ko‘rsatishi aniqlangan. Kimyoviy moddalar bilan ifloslangan plastmassa chiqindilari yovvoyi hayvonlarga zarar yetkazishi yoki ularni nobud qilishi mumkin, ba’zan esa bunday chiqindilar dengiz hayvonlari tomonidan yutib yuboriladi.

6-savol

Plastmassa iqtisodiyotga qanday foyda keltiradi?

Plastmassa ko‘plab bevosita iqtisodiy afzalliklarga ega va resurslardan samarali foydalanishga hissa qo‘shishi mumkin. Mahsulotlarning saqlanish muddatini uzaytirish orqali u oziq-ovqat chiqindilarini kamaytiradi, nisbatan yengil vazni esa tovarlarni tashishda yoqilg‘i sarfini kamaytiradi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2050-yilga borib okeanda og‘irlik bo‘yicha baliqlardan ko‘ra plastmassa ko‘proq bo‘lishi mumkin.

7-savol

Plastmassaning ta’siri qanday?

Plastmassa bilan ifloslanish insonlar, hayvonlar va o‘simliklarga zarar yetkazadigan xavfli ifloslantiruvchi moddalarni keltirib chiqaradi. Plastmassaning parchalanishi yuzlab, hatto minglab yillar davom etishi mumkin, shuning uchun uning atrof-muhitga zarari uzoq muddat saqlanadi. U oziq zanjiridagi barcha organizmlarga — plankton kabi juda mayda turlardan tortib kitlargacha — ta’sir qiladi.

8-savol

Plastmassa zararli hisoblanadimi?

Zaharli kimyoviy moddalar plastmassadan ajralib chiqib, deyarli har bir insonning qoni va to‘qimalarida bo‘lishi mumkin. Ularga ta’sirlanish saraton, tug‘ma nuqsonlar, immunitetning zaiflashishi, endokrin tizim faoliyatining buzilishi va boshqa kasalliklar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.