Kislotalar, Asoslar va Tuzlar

Kislotalar, asoslar va tuzlar nima?

Ko‘plab kislotalar va asoslar tabiatda tabiiy holda uchraydi. Masalan, apelsin, limon kabi mevalarda limon kislotasi, tamarindda vino kislotasi, olmada olma kislotasi, sut va sut mahsulotlarida sut kislotasi, oshqozon shiralarida esa xlorid kislota mavjud bo‘ladi.

Xuddi shuningdek, ohakli suv kabi ko‘plab asoslar ham uchraydi. Biz bu kislotalarning ko‘pini kundalik hayotda ishlatamiz: masalan, oshxonada sirka yoki sirka kislotasi, kir yuvishda bor kislotasi, pishirish uchun ichimlik sodasi, tozalashda esa yuvish sodasi va hokazo.

Uy sharoitida iste’mol qilinmaydigan ko‘plab kislotalar laboratoriyalar va sanoatda qo‘llanadi. Ular qatoriga HCl, H₂SO₄ kabi kislotalar, NaOH, KOH kabi asoslar kiradi. Bu kislotalar va asoslar to‘g‘ri nisbatda aralashtirilganda, neytrallanish reaksiyasi natijasida tuz va suv hosil bo‘ladi. Tabiatda uchraydigan ayrim tabiiy tuzlarga dengiz suvi va tabiiy tog‘ jinslari tarkibidagi NaCl va KCl kiradi. Ushbu bo‘limda kislota, asos va tuz hamda ularning xossalari haqida batafsilroq o‘rganamiz.

Ta’riflar

1. Kislota:- Kislota — suvdagi eritmasi nordon ta’m beradigan, ko‘k lakmusni qizil rangga aylantiradigan va asoslarni neytrallaydigan modda.
2. Asos:- Moddaning suvli eritmasi achchiq ta’mga ega bo‘lsa, qizil lakmusni ko‘k rangga aylantirsa yoki kislotalarni neytrallasa, u asos deb ataladi.
3. Tuz:- Tuz — suvli eritmasi lakmusga ta’sir qilmaydigan neytral modda.

Kislotalar

“Kislota” atamasi lotincha acidus yoki acere so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “nordon” degan ma’noni bildiradi. Ularning eng asosiy belgisi nordon ta’midir. Kislota — suvli eritmasida ionlanuvchi gidroniy ionini (H₃O⁺) hosil qiladigan modda. U ko‘k lakmus qog‘ozini qizil rangga aylantiradi. Kislotalar suvli eritmada dissotsiyalanib, quyidagi misollarda ko‘rsatilganidek, tarkibiy ionlariga ajraladi.

Ular kelib chiqishiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi: tabiiy va mineral kislotalar.

Tabiiy kislotalar: Bular mevalar va hayvon mahsulotlari kabi tabiiy manbalardan olinadi. Masalan, sut kislotasi, limon kislotasi va vino kislotasi.

Mineral kislotalar: Mineral kislotalar minerallardan tayyorlanadigan kislotalardir. Masalan, xlorid kislota (HCl), sulfat kislota (H₂SO₄) va nitrat kislota (HNO₃) va boshqalar.

Asoslar

Asoslarning eng muhim belgisi — ularning achchiq ta’mi va sovunsimon sirpanchiq sezilishidir. Asos — suvli eritmasida gidroksid ionini (OH^–) hosil qiladigan modda. Asoslar qizil lakmus qog‘ozining rangini ko‘kka aylantiradi.

Asoslar ham suvli eritmada dissotsiyalanib, quyidagi misollarda ko‘rsatilganidek, tarkibiy ionlariga ajraladi.

Tuzlar

Tuz — kislota va asoslarning neytrallanish reaksiyasi natijasida hosil bo‘ladigan ionli birikma. Tuzlar musbat zaryadlangan ionlar — kationlar va manfiy zaryadlangan ionlar — anionlardan tashkil topadi. Bu ionlar organik ham, noorganik ham bo‘lishi mumkin. Ushbu ionlar o‘zaro nisbiy muvozanatda bo‘lgani uchun tuzning tabiati neytral bo‘ladi.

Tuz hosil bo‘lishini quyidagi tenglamalarda ko‘rsatilgan kimyoviy reaksiyalardan ko‘rish mumkin.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Kislotalar, asoslar va tuzlar mavzusida tuz nima?

Kimyoda tuz — kislota va asos reaksiyasi natijasida hosil bo‘ladigan modda. Tuzlar asoslarning musbat ionlari (kationlari) va kislotalarning manfiy ionlari (anionlari) dan tashkil topadi. Kislota va asos o‘rtasidagi bu reaksiya neytrallanish reaksiyasi deb ataladi.

Q2

NH₄Cl asosli tuzmi?

Ammoniy xlorid (kimyoviy formulasi NH₄Cl) asosli tuz emas, balki kislotali tuz hisoblanadi, chunki u kuchli kislota (ya’ni xlorid kislota) va kuchsiz asos (ya’ni ammoniy gidroksid) tuzidir.

Q3

Kislotalarning 2 turi qanday?

Kislotalarning ikki asosiy turi mavjud: organik va noorganik kislotalar. Noorganik kislotalar ba’zan mineral kislotalar deb ham ataladi. Umuman olganda, organik kislotalar noorganik kislotalarga qaraganda kuchsizroq bo‘ladi. Bu ikkisining asosiy farqi — birikma tarkibida uglerodning mavjudligidir; noorganik kislotalar tarkibida uglerod bo‘lmaydi.

Noorganik kislotalar – noorganik kislotalar ko‘pincha mineral kislotalar deb yuritiladi. Ularning suvsiz shakli gaz yoki qattiq holatda bo‘lishi mumkin. Noorganik angidrid — suv bilan birikib noorganik kislota hosil qila oladigan metalloid oksididir.
Misollar:

Sulfat kislota (H₂SO₄)
Fosfat kislota (H₃PO₄)
Nitrat kislota (HNO₃)

Organik kislotalar – organik kislotalar korroziv va zaharli bo‘lishi mumkin. Korrozivlik — kislota tegadigan to‘qimalarga nisbatan zaharlilikning bir ko‘rinishidir. Organik kislotalar va ularning hosilalari juda keng turdagi moddalarni qamrab oladi. Ular deyarli barcha turdagi kimyoviy ishlab chiqarishda qo‘llanadi. Bunga organik kislotalar guruhi a’zolarining kimyoviy tuzilishi xilma-xilligi sabab bo‘ladi.
Misollar:

Sirka kislotasi
Limon kislotasi
Chumoli kislotasi

Q4

Tuz asoslimi yoki kislotali?

Tuz faqat kuchsiz kislotaning kon’yugat asosi tarkibida bo‘lgandagina asosli bo‘ladi. Masalan, natriy xlorid tarkibida xlorid ioni (Cl^-) mavjud bo‘lib, u HCl ning kon’yugat asosidir.

Q5

Tuz HCl bilan reaksiyaga kirishganda nima sodir bo‘ladi?

Kislota metall bilan reaksiyaga kirishganda tuz va vodorod hosil bo‘ladi:

kislota + metall → tuz + vodorod

Hosil bo‘ladigan tuz qaysi kislota va qaysi metall reaksiyaga kirishganiga bog‘liq bo‘ladi.

Natriy metalli xlorid kislota bilan reaksiyaga kirishib, vodorod gazi va natriy xlorid hosil qiladi.

2Na(s)+2HCl(aq)→2NaCl(aq)+H₂(g)