Kimyoviy bog‘lanish haqida
ODDIY VA MURAKKAB MODDALARDA KIMYOVIY BOG'LANISH
Molekulalar tarkibidagi zarrachalar orasidagi tortishuv kuchlari kimyoviy bog‘lanish natijasidir. Atomlar orasida elektrostatik tortishuv natijasida molekulalar, ular ishtirokida kristall panjaralar hosil bo‘lishi elektronlar tufayli vujudga keladi.
Kimyoviy bog‘lanish natijasida hosil bo‘ladigan moddalarning umumiy (kinetik va potensial) energiyalarining yig‘indisi boshlang‘ich moddalarning umumiy energiyasidan kichik bo‘lgandagina yangi moddalar hosil bo‘ladi.
Har qanday sistema o ‘zining energiya jamg‘armasini kamaytirishga intiladi. Bu vaziyat oddiy moddalardan murakkab sistemalarga o‘tishga zamin bo‘ladi. Kimyoviy bog'lanish hosil qilish uchun tashqi valent pog‘onasidagi elektronlarning yadro bilan bog‘lanish energiyasi o‘zak elektronlarnikiga nisbatan zaifroq bo‘lishi, valent elektronlar bir yadro maydonida bo‘lganidan ko‘ra ikki (aslida molekuladagi barcha) yadro oralig‘ida juftlashgan holatda bo‘lishi shu sistemani energetik afzal holatga olib keladi.
Kimyoviy bog‘lanish nazariyasi
Kimyo fanining hozirgi rivojlanish bosqichida kimyoviy elementlar atomlari orasidagi bog‘lanish tabiatini talqin etishda ikkita nazariya hukm surib keladi.
Ularning birini valent bog'lanish nazariyasi (VBN) deb ataladi. XX asming o‘rtalarida paydo bo‘lib, molekulalardagi kimyoviy bog‘ hosil bo'lishini tushuntiruvchi ikkinchi nazariya — molekular orbitallar (MO) nazariyasi VBN dan ustun turadi.
O‘quvchilar VBN ning (u lokallashgan elektron juftlar uslubi deb ham ataladi) asosiy holati molekulada kimyoviy bog‘lanishni hosil qilishda ikki yadro oralig‘ida yangi elektron juft qatnashadi, degan tezis bilan 8 - 9 - sinf hajmida tanishganlar. Yadrolar oralig‘ida zarrachalami o‘zaro bog'lab turuvchi yangi elektron juftlar yangi moddaning deyarli hamma xususiyatlarini tushuntirishga imkon beradi. Bu holat VBN yutuqlaridan eng muhimidir.
Mavzuga doir maqolalar
Kimyoviy bog’ning asosiy tavsiflari
Kovalent bog’lanish: atomlarning hamkorligi
Atom orbitallarining gibridlanishi
1915-yilda Kossel tuzsimon moddalarda ionli bog'lanish mohiyatini, 1916-yilda Lyuis kovalent bog'lanish hosil bo'lishini talqin etdilar.
Quyidagi jadvalda atomlar orasida hosil bo‘ladigan kimyoviy bog'lanishning asosiy turlari (1—3 holatlar) va ularning xususiyatlari (4 va 5 holatlarda) keltirilgan. Unda molekulalar yoki ion va molekulalar orasida hosil bo'ladigan bog‘lanishlar haqidagi ma’lumotlar ham aks ettirilgan.
| Bog'lanish turlari | Bog'lanish hosii qiluvchi atomlar xususiyadari | Elementlar xossalari | Valent pog'ona elektronlari holati | Hosil bo'lgan zarrachalar turlari | Elektr o'tka- zuvchanlik | Moddalatga xos xususiyatiar | Molekulalarga xos xususiyatiar | Misoliar |
| Kovalent bog'lanish | Metallmas va metallmas | Kuchli elektr- manfiy | Umumlashgan elektron juftlar hosil bo'ladi | Molekulalar | Dielektrik | Suvda yomon, organik erituvchilarda yaxshi eriydi | Kimyoviy bog' yo'naluvchan va to'yinuvchan | H2, Cl2 , CO2. kraxmal va boshqalar |
| Metall va metall | Elektr- musbat | Umumlashgan elektron juftlar | Molekulalar | Yaxshi | Suvda yaxshi eriydi | Asosan ikki atomli molekulalar hosii qiladilar | Li2, Na2, K2, va boshqalar | |
| Atomlar | O‘rtacha elektr- manfiy | Umumlashgan elektron juftlar | Atomlar | Dielek- trik yoki yarim o'tkazgich | Juda qattiq, suyuqlanish temperaturasi yuqori, suvda erimaydi | Polimer xususiyadi | Olmos, kremniy, SiO2, В va boshqalar | |
| Donor-akseptor bog‘lanish | Bog'lanishda taqsimlanma- gan elektron jufti va vakant orbitalli zarracha (ion, molekula)lar | Donor atom- ning taqsim- lanmagan elektron jufti umumiashadi, zarrachalararo qo'shimcha bog'lanish paydo bo'ladi | Kovalent bog' xususiyadi murakkab molekulalar | - | - | - | (BeF4)2-. [BF4)-, [NH4)+, CO, H3O koordinatsion birikmalar |
| lonli bog'- lanish | Metal va metallmas | Eleklr musbat va eleklr- manfiy | Valent elek- tronlar metall- dan metall- masga o‘ladi | kation va anion | Suyuqlanma holatidi tok o'tka- zadi | Tuzsimon, suvda yaxshi eriydi, yaxshi dissotsilanadi | Bog'ga yo'naluvchanlik va to'yinuvchanlik xos emas | NaCI, KOH, CaO, K2O va hokazo |
| Vodorod bog‘- lanish | Elektmianfiyligi katta ho'lgan p-elcment (E) va shunday element bilan bog'Iangan vodorod | E--- H+ (molekulalararo yangi bog') | E--- H+ orasida qo'shimcha qutbli bog' hosil bo'ladi | Shunday bog' hosil qilgan molekulalar assotsilanadi | (H2O)n,(HF)n, kislotalaming diamerlari va boshqa assotsilangan mahsulotlar | |||
| Melall bog‘- lanish | Metallar atomlari | Elcklr- musbat | Valent pog'ona elektronlarining umumlashishi | Musbat zaryadli metall ionlari va nisbatan erkin „elektron gaz“ | Yaxshi o‘tkazadi | Melallarga xos fizik xususiyatlar | Metallar va qotishmalar |