Havo ifloslanishi nima

Atrof-muhitga tabiiy yoki sun’iy yo‘l bilan zararli ifloslantiruvchi moddalar kirib kelishi natijasida yuzaga keladigan o‘zgarish ifloslanish deb ataladi. Bu holat ekotizimda beqarorlik, buzilish yoki zararli ta’sirlarni keltirib chiqarishi mumkin.

Demak, ifloslanish — bu tabiiy muhitga toksinlar kirib kelishi va natijada salbiy o‘zgarishlar yuz berishidir. Ifloslanish biokimyoviy moddalar yoki energiya ko‘rinishida bo‘lishi mumkin, masalan, shovqin, issiqlik yoki yorug‘lik. Ifloslanish tarkibiy qismlari bo‘lgan ifloslantiruvchi moddalar begona moddalar/energiyalar yoki tabiatda uchraydigan ifloslantiruvchilar bo‘lishi mumkin.

Havo ifloslanishi nima?

Havo ifloslanishi — Yer atmosferasiga ifloslantiruvchi moddalar, organik molekulalar yoki boshqa xavfli materiallarning kirib kelishi sifatida ta’riflanadi. Bu karbonat angidrid kabi gazlarning haddan tashqari ko‘payishi yoki uglerod aylanishi, azot aylanishi kabi tabiiy jarayonlar orqali samarali yo‘qotib bo‘lmaydigan boshqa bug‘lar ko‘rinishida bo‘lishi mumkin.

Havo ifloslanishining turlari

1. Inson faoliyati natijasidagi sun’iy manbalar

Bular asosan turli xil yoqilg‘ilarning yonishi bilan bog‘liq.

Harakatsiz manbalarga elektr stansiyalari, sanoat korxonalari, ishlab chiqarish zavodlari, chiqindi yoqish pechlari, shuningdek, yoqilg‘i yoqib ishlaydigan isitish qurilmalari va boshqa inshootlardan chiqadigan tutun bulutlari kiradi. Kambag‘al va rivojlanayotgan mamlakatlarda qadimiy usulda biomassa yoqish havo ifloslanishining asosiy sababidir. An’anaviy biomassa tarkibiga yog‘och, qishloq xo‘jaligi qoldiqlari va hayvon chiqindilari kiradi.

Harakatlanuvchi manbalarga avtomobillar, suv transporti vositalari va samolyotlar kiradi.

Nazorat ostida yoqish — ba’zan o‘rmon xo‘jaligi, qishloq xo‘jaligi va yaylovlarni qayta tiklashda qo‘llaniladigan usuldir. Yong‘in o‘rmon va o‘tloq ekotizimlarining tabiiy qismi hisoblanadi. Nazorat ostida tashkil etilgan yong‘in o‘rmonchilar uchun foydali vosita bo‘lishi mumkin. Aniq rejalashtirilgan yoqish ayrim foydali daraxtlarning unib chiqishini rag‘batlantiradi va shu orqali o‘rmonning yangilanishiga yordam beradi.

Soch laki, bo‘yoq, aerozol purkagichlar, lak va boshqa erituvchilardan chiqadigan bug‘lar ham havo ifloslanishiga sabab bo‘ladi.

Chiqindixonadagi chiqindi uyumlari metan hosil qiladi. Metan juda tez yonuvchan gaz bo‘lib, havo bilan aralashganda portlovchi va beqaror aralashma hosil qilishi mumkin. Metan, shuningdek, bo‘g‘uvchi gaz hisoblanadi va yopiq joyda kislorodni siqib chiqarishi mumkin. Agar kislorod miqdori siqib chiqarilish natijasida 19,5% dan pastga tushsa, bo‘g‘ilish yuz berishi mumkin.

Harbiy manbalar, masalan, yadroviy qurollar, zaharli gazlar, biologik urush vositalari va raketa texnologiyalari ham havo ifloslanishiga sabab bo‘lishi mumkin.

2. Tabiiy manbalar

• Tabiiy manbalardan keladigan chang, odatda o‘simlik qoplami kam yoki umuman yo‘q bo‘lgan katta yer maydonlaridan tarqaladi.
• Hayvonlarda, masalan, qoramollarda ovqat hazm bo‘lishi jarayonida ajralib chiqadigan metan.
• O‘rmon yong‘inlaridan chiqadigan tutun va uglerod oksidi.
• Oltingugurt, xlor va kul zarralarini chiqaradigan vulqon faoliyati.
• Havo ifloslanishining asosiy oqibatlarini keltirib chiqaruvchi sabablar.
• Havo ifloslanishi insonlar va ekotizimga juda salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ifloslantiruvchi tarkibiy qismlar qattiq zarrachalar, suyuqlik yoki gazlar bo‘lishi mumkin. Ifloslantiruvchi modda tabiiy yoki sun’iy bo‘lishi mumkin. Ifloslantiruvchilar birlamchi va ikkilamchi turlarga bo‘linadi.

Birlamchi ifloslantiruvchilar odatda avtomobillar va zavodlardan karbonat angidrid chiqishi natijasida hosil bo‘ladi. Ikkilamchi ifloslantiruvchilar esa atmosferaga bevosita chiqarilmaydi. Ular atmosferada birlamchi ifloslantiruvchilar reaksiyaga kirishganda yoki o‘zaro aralashganda hosil bo‘ladi. Yer yuzasiga yaqin ozon ikkilamchi ifloslantiruvchining muhim namunasidir.

Ayrim ifloslantiruvchilar ham birlamchi, ham ikkilamchi bo‘lishi mumkin: ular bevosita chiqariladi va shu bilan birga boshqa birlamchi ifloslantiruvchilardan ham hosil bo‘ladi.

Havo ifloslanishining oqibatlari

• Nafas olish va yurak-qon tomir tizimi bilan bog‘liq muammolar: Havo ifloslanishining salbiy ta’siri juda jiddiydir. U nafas olish tizimi va yurak kasalliklari, shuningdek, saraton va organizm uchun boshqa xavfli holatlarning kelib chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Bir necha million odam havo ifloslanishining bevosita yoki bilvosita ta’siri tufayli vafot etgani ma’lum. Havo ifloslantiruvchilariga ochiq hududlarda yashovchi bolalar ko‘pincha pnevmoniya va astmadan aziyat chekishi aytiladi.
• Global isish: Yana bir bevosita oqibat — global isish tufayli dunyoda tezkor o‘zgarishlar kuzatilishidir. Butun dunyo bo‘ylab harorat oshishi, dengiz sathining ko‘tarilishi, sovuq hududlar va aysberglardagi muzlarning erishi, yashash joylarining yo‘qolishi va ko‘chish jarayonlari allaqachon yaqinlashib kelayotgan ekologik falokatdan darak bermoqda. Agar himoya va tartibga solish choralari tez orada ko‘rilmasa, bu xavf yanada kuchayadi.
• Kislotali yomg‘ir: Yoqilg‘ilar yoqilganda NO₂ va SO₂ kabi xavfli gazlar atmosferaga chiqariladi. Yomg‘ir yog‘ganda, yomg‘ir tomchilari bu ifloslantiruvchi moddalar bilan qo‘shilib, kislotali holatga keladi va keyin kislotali yomg‘ir shaklida yerga tushadi. Kislotali yomg‘ir insonlar, yovvoyi tabiat va ekinlarga katta zarar yetkazadi.
• Evtrofikatsiya: Bu jarayonda ayrim ifloslantiruvchi moddalar tarkibidagi ko‘p miqdordagi azot dengiz yuzasida o‘zgarishlarga uchraydi va suv o‘tlari rivojlanishiga olib keladi. Bu esa baliqlar, o‘simliklar va hayvon turlariga zararli ta’sir ko‘rsatadi. Ko‘llar va hovuzlarda uchraydigan yashil rangli suv o‘tlari aynan shu moddaning mavjudligi tufayli paydo bo‘ladi.
• Ozon qatlamining yemirilishi: Ozon Yer atmosferasining stratosfera qatlamida joylashgan bo‘lib, insonlarni zararli ultrabinafsha (UV) nurlardan himoya qiladi. Yerning ozon qatlami atmosferada xlorftoruglerodlar (chlorofluorocarbons) va gidroxlorftoruglerodlar (hydrochlorofluorocarbons) mavjudligi sababli yemirilmoqda.

Havo ifloslanishining oldini olish

Quyida havo ifloslanishining oldini olishga hissa qo‘shish uchun odamlar tomonidan amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan muhim choralar keltirilgan.

• Jamoat transportidan foydalanish va avtomobilda birgalikda qatnovni yo‘lga qo‘yish.
• Kerak bo‘lmaganda chiroqlarni o‘chirib qo‘yish.
• Mahsulotlardan qayta foydalanish va ularni qayta ishlash.
• Chiqindilarni yoqish va chekishdan saqlanish.
• Petardalar va mushakbozlik vositalaridan foydalanmaslik.

Ko‘p beriladigan savollar — FAQ

Havo ifloslanishining asosiy sabablari nimalardan iborat?

Havo ifloslanishiga havoda muallaq holda turadigan qattiq va suyuq zarrachalar hamda ayrim gazlar sabab bo‘ladi. Bu zarrachalar va gazlar avtomobil hamda yuk mashinalari chiqindi gazlaridan, zavodlardan, changdan, gul changidan, mog‘or sporalaridan, vulqonlardan va o‘rmon yong‘inlaridan kelib chiqishi mumkin.

Ifloslanishning oqibatlari qanday?

Havo ifloslanishi darajasi yuqori bo‘lsa, yurak xuruji xavfi oshishi, xirillab nafas olish, yo‘tal, nafas olishdagi qiyinchiliklar, ko‘z, burun va tomoqning ta’sirlanishi yuzaga kelishi mumkin. Havo ifloslanishi yurak muammolari, astma va boshqa o‘pka kasalliklarining kuchayishiga ham sabab bo‘lishi mumkin.

Nima uchun havo ifloslanishining oldini olishimiz kerak?

Havodagi ifloslantiruvchi moddalarni kamaytirish inson salomatligi va atrof-muhit uchun muhimdir. Havo sifati yomon bo‘lsa, bu inson salomatligiga, ayniqsa yurak-qon tomir va nafas olish tizimlariga zararli ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari, ifloslantiruvchi moddalar o‘simliklar va binolarga zarar yetkazishi mumkin, tutun yoki tuman sababli ko‘rinish masofasi kamayadi.

Havo ifloslanishidan kimlar ko‘proq zarar ko‘radi?

Keksa yoshdagi aholi, astmasi nazorat ostida bo‘lmagan bolalar va kambag‘allik sharoitida yashovchi odamlar havo ifloslanishidan eng ko‘p zarar ko‘radigan guruhlardir. Zaif qatlamlarda salomatlikka ta’sir yanada kuchliroq bo‘lishi mumkin, chunki bu guruhlarda yurak va o‘pka kasalliklari allaqachon ko‘proq uchraydi.

Havo ifloslanishining yechimi nima?

Qayta tiklanuvchi yoqilg‘i va toza energiya ishlab chiqarish havo ifloslanishiga qarshi muhim yechimlardan biridir. Havo ifloslanishini kamaytirishning eng asosiy yo‘li — qazilma yoqilg‘ilardan voz kechib, ularning o‘rniga quyosh, shamol va geotermal energiya kabi muqobil energiya manbalaridan foydalanishdir.